Thiên 3 — Thiên 3 — Át lợi: kiềm chế lòng ham lợi

 Thiên thứ ba: Át lợi (kìm hãm lòng ham lợi)

 Người đời khi bàn luận, ai cũng coi trọng sự liêm khiết, nhường nhịn và coi khinh tiền của, lợi lộc. Nhưng đến lúc làm thì phần nhiều bỏ liêm khiết mà ham lợi. Đối với người khác, họ chỉ biết người ta có thể đem lợi đến cho mình, mà không biết rằng khi mình chiếm được của người thì chính mình cũng sẽ thành món lợi cho kẻ khác. Họ biết mỡ và sáp có thể làm đèn sáng, mà không biết rằng đổ quá nhiều thì đèn lại tắt. Họ biết lợi có thể làm mình vui sướng, mà không biết rằng lợi phải xứng với đức của mình thì mới giữ được (?).

 Người trước đã vì lợi mà mắc họa, người sau vẫn tranh nhau chạy theo lợi. Đó là cái ngu của dân thường, là chỗ suy đồi, mê muội đến cùng cực. Vì thế ta than rằng: sao không xét kỹ? Mong rằng hãy lấy đạo lý làm gương mà soi, chớ lấy mặt nước làm gương (nghĩa là hãy nhìn vào lẽ phải và bài học thành bại để tự xét mình, đừng chỉ ngắm cái vẻ bề ngoài).

 Con voi vì có ngà mà bị đốt chết, con trai vì có ngọc mà bị mổ thân. Người thường vốn không có tội, chỉ vì giữ ngọc bích trong người mà thành có tội (câu trong sách Tả truyện: của quý chính là thứ rước họa vào thân). Than ôi, đáng thương thay (?)! Kẻ không có đức mà giàu sang thì có thể viếng tang trước được rồi.

 Vả lại, mọi vật đem lại lợi đều là của cải của trời. Trời nắm giữ của cải ấy cũng như vua một nước có kho tàng. Thu vào, ban thưởng, lấy đi hay cho ra, mỗi việc đều có phần nhiều phần ít, dân há được cưỡng lấy cho nhiều sao? Cho nên người không có đức mà giàu sang thì cũng như kẻ gian ác trộm chức quan, ăn cắp kho tàng nhà nước, cuối cùng ắt bị phát giác, bị phát giác thì ắt bị giết. Ăn trộm của người còn ắt bị giết, huống chi ăn trộm của trời? Làm sao tránh khỏi tai họa được?

 Đặng Thông (sủng thần của Hán Văn Đế, từng được ban mỏ đồng, tự đúc tiền, giàu nhất thiên hạ) khi chết không còn nổi một cây trâm cài tóc. Thắng và Quỵ (?) thì bị hại đến thân mình.

 Vì thế, Thiên tử (vua, người được coi là con trời, thay trời cai trị thiên hạ) không thể trái ý trời mà làm giàu cho kẻ không có công. Chư hầu (vua các nước nhỏ, chịu phong đất và thần phục Thiên tử) không thể trái ý Thiên tử mà ban thưởng hậu hĩnh cho người thân riêng của mình. Vì làm thế tức là trái ý vua, trái ý trời (?). Vua lấy trời làm khuôn phép, trời lấy lòng dân làm lòng mình; điều dân mong muốn thì trời ắt chiều theo.

 Cho nên kẻ không có công lao gì với dân mà đòi cho đầy đủ thì chưa từng có ai không bị ngã nhào. Người có công đức với dân mà vẫn khiêm nhường, tự bớt phần mình thì chưa từng có ai không được vẻ vang. Từ xưa đến nay, trên từ Thiên tử, dưới đến dân thường, chưa có ai ham lợi mà không bị diệt vong, cũng chưa có ai chuộng điều nghĩa mà không được rạng danh.

 Xưa vua Lệ nhà Chu thích giành độc quyền mọi nguồn lợi. Nhuế Lương Phu can ngăn mà vua không nghe. Ông lui về làm bài thơ "Tang nhu" (một bài trong Kinh Thi, bộ sách tập hợp thơ ca cổ) để châm biếm. Bài thơ nói rằng: "Cơn gió lớn kia ắt có đường đi của nó; kẻ tham lam kia ắt làm hại cả đồng loại." Vua vẫn không tỉnh ngộ, cuối cùng bị dân đuổi đi, chết ở đất Trệ.

 Vua nước Ngu nhiều lần đòi hỏi của cải mà mất nước. Công Thúc Tuất (đại phu nước Vệ) tích nhiều của cải nên bị coi là có tội. Hoàn Khôi (quan nước Tống) không biết tiết chế ăn uống nên bị giết. Những người này đều vì của cải mà tự chuốc diệt vong, vì tiền bạc mà tự hủy hoại mình.

 Đấu Tử Văn nước Sở ba lần làm lệnh doãn (chức quan đứng đầu triều đình nước Sở, tương đương tể tướng), vậy mà mặt mày vẫn đói xanh xao, vợ con chịu rét chịu đói, sáng ăn thì chẳng biết tối có gì mà ăn. Quý Văn Tử làm quan đứng đầu triều đình nước Lỗ qua bốn đời vua, mà ngựa nhà không được ăn thóc, thiếp trong nhà không được mặc lụa. Tử Hãn (quan nước Tống) trả lại viên ngọc người ta biếu (ông nói mình lấy sự không tham làm báu vật). Án Tử (tể tướng nước Tề) trả lại ngôi nhà vua ban. Những người này đều biết bỏ lợi, giữ mình thanh đạm, nên không bị ai oán giận, đời đời được hưởng lộc trời dồi dào, tiếng tốt truyền mãi không dứt.

 Bá Di và Thúc Tề chịu chết đói ở núi Thủ Dương (hai anh em không chịu ăn thóc nhà Chu vì cho rằng nhà Chu lấy bề tôi đánh vua). Bậc hiền tài cưỡi ngựa câu trắng (nhân vật trong bài thơ "Bạch câu" của Kinh Thi, người hiền từ chối làm quan mà vào núi) và Giới Tử Thôi đều trốn vào núi hang. Nhan Hồi, Nguyên Hiến, Công Tích Ai (đều là học trò Khổng Tử) chịu cảnh đói kém nơi đồng nội.

 Họ giữ chí hướng bền vững, giữ khí tiết không hề sứt mẻ. Ân sủng và bổng lộc không trói buộc được họ, uy quyền thế lực không lay chuyển được họ. Dù được ngôi ngồi quay mặt về hướng nam (ngôi vua; theo lễ xưa vua ngồi quay mặt về hướng nam để nhận chầu), được tước công tước hầu, mà nếu đạo đức bị tổn hại, lễ nghĩa bị đảo lộn, thì dù phải uốn chí hay trái lòng để đổi lấy tiếng thơm như hương cỏ quý (?), họ quyết không làm.

 Vì thế, dù là chúa tể bốn biển (cả thiên hạ) cũng không thể sánh danh với họ, vua các nước cũng không thể bằng được sức nặng của họ. Họ giữ chí trong một túp lều tranh, mà điều nghĩa tràn ra ngoài chín châu (cả nước Trung Hoa; xưa chia thiên hạ làm chín châu). Chữ tín của họ đứng vững qua nghìn năm, tên tuổi truyền đến trăm đời.

 Cho nên người quân tử nói: Của cải không nhiều, cơm áo không đủ, âm nhạc và sắc đẹp không tuyệt diệu, uy quyền không ai nghe theo, đó không phải điều người quân tử lo. Làm việc thiện không nhiều, giảng đạo lý không sáng tỏ, khí tiết chí hướng không đứng vững, đạo đức nhân nghĩa không rạng rỡ, đó mới là điều người quân tử lấy làm xấu hổ.

 Vì thế, người hiền, kẻ có trí đối với con cháu thì lấy chí hướng mà khích lệ, không lấy mưu mẹo dối trá mà khích lệ (?); lấy điều ngay thẳng mà khuyên bảo, không lấy điều gian dối mà khuyên bảo; lấy sự tiết kiệm mà làm gương, không lấy sự xa hoa mà làm gương; để lại cho con cháu lời dạy, không để lại tiền của.

 Cho nên Đổng Trọng Thư (nhà nho lớn đời Hán) suốt đời không hỏi đến việc nhà, còn Sơ Quảng (thầy dạy thái tử đời Hán, về hưu được vua ban vàng, đem tiêu hết vào việc thết đãi họ hàng, làng xóm) không để lại số vàng được ban cho con cháu. Con cháu nếu hiền thì không cần giàu có nhiều; nếu không hiền thì của nhiều chỉ chuốc lấy oán hận. Cho nên nói: không có đức mà của cải dồi dào, đó là mầm mống của tai họa.

 Xưa Tào Ky (quan nước Tào) có nói: "Giữ của cải trời đã gom cho mình thì phải ban rộng đức nghĩa. Không ban đức nghĩa thì của gom được ắt sẽ hao hụt." Nay nếu nhà giàu có mà không cho kẻ thiếu thốn vay mượn, không giúp đỡ người nghèo khó, không thương xót kẻ bệnh tật khổ sở (?), thì ắt chẳng giàu được lâu.

 Kinh Dịch nói: "Đạo trời làm vơi bớt cái đầy mà bồi thêm cho cái khiêm nhường." Cho nên ai đem nhân nghĩa mà chi tiêu cho người, thì trời thưởng lại cho ở chỗ này; ai lấy của bằng đường gian tà trước, thì sau ắt suy bại. Vì thế, cách giữ sự đầy đủ là múc bớt ra, tự làm vơi đi. Như vậy thì cũng có thể tránh được nỗi hối hận của "rồng bay quá cao" (lời trong quẻ Càn của Kinh Dịch: rồng lên đến tột đỉnh ắt phải hối hận, ý nói giàu sang đến cùng cực thì sẽ suy sụp) và lỗi lầm của "Càn Khôn" (?) (có lẽ chỉ lời quẻ Khôn: rồng đánh nhau ngoài đồng, máu chảy loang lổ, ý nói sức mạnh lấn át quá mức thì sinh tranh chấp, tổn hại).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video