Thiên 10 — Thiên 10 — Tiềm thán: lời than thầm về người hiền bị che lấp

 Tiềm thán, thiên thứ mười (Tiếng than của người ẩn mình: "tiềm" là ẩn, chìm khuất, ý nói người hiền bị vùi lấp, không được dùng).

 Phàm vua có nước, chưa ai không muốn nước được yên ổn. Thế mà cảnh thái bình không đời nào cũng thấy, là vì người được giao việc không phải người hiền. Đời chưa từng thiếu người hiền. Thế mà người hiền không được dùng, là vì bầy tôi ganh ghét. Vua có lòng tìm người hiền nhưng không có cách để có được người hiền. Bề tôi có tiếng là tiến cử người hiền nhưng không thật sự tiến cử người hiền. Vì thế vua thì đơn độc, nguy khốn ở trên, còn đạo lý thì bị đè nén ở dưới.

 Cái giúp vua đưa nước đến yên ổn là sự công bằng, vì việc chung. Phép công được thi hành thì mọi đường lối gây loạn đều bị dứt. Cái giúp bề tôi xu nịnh mưu lợi cho thân mình là lòng riêng tư. Mánh khóe riêng được dùng thì phép công bị cướp mất. Cái giúp các bậc kẻ sĩ giữ vững khí tiết là điều nghĩa. Khí tiết ngay thẳng được dựng lên thì bọn xấu xa bị thay thế. Vì vậy mà bọn gian thần, bọn quan lại làm loạn, phường coi thường phép tắc ngày đêm tìm cách bịt lấp mọi lối thông giữa vua hiền và kẻ sĩ có nghĩa, khiến hai bên không gặp được nhau.

 Người hiền làm bề tôi thì không làm hại vua để chiều kẻ nịnh, không a dua theo số đông để được dung nạp, không bỏ việc chung để theo việc riêng, không bẻ cong phép nước để né tránh kẻ mạnh. Sự sáng suốt của họ đủ soi thấy kẻ gian, còn về nghĩa thì họ không kết bè đảng. Vì thế Phạm Vũ (tức Phạm Vũ Tử, đại phu nước Tấn) trở về nước Tấn thì bọn gian trong nước bỏ trốn. Hoa Nguyên (đại phu nước Tống) trở về triều thì họ Ngư diệt vong. Cho nên kẻ sĩ chính nghĩa và kẻ tà vạy không thể cùng tồn tại. Thế mà khi chọn người, vua không biết hỏi ý dân chúng rồi dùng sự sáng suốt của mình mà quyết định. Trái lại, vua chỉ tin lời loạn thần, chỉ nghe lời quan tham ô. Đó gọi là cùng kẻ thù chọn sứ giả, để tù nhân chọn quan coi ngục.

 Kinh Thư nói: "Hãy bàn với lòng mình, hãy bàn với dân chúng." Khổng Tử nói: "Ai được mọi người ưa, ắt phải xét kỹ; ai bị mọi người ghét, ắt phải xét kỹ." Cho nên khi dùng hay bỏ người, thánh nhân không nhất thiết theo số đông, cũng không nhất thiết chỉ theo ý mình. Ngài ắt xét việc làm của người và của mình, rồi lấy điều nghĩa mà cân nhắc, có khi bỏ ý người mà theo ý mình. Vì thế việc cất nhắc không bỏ sót ai, còn chính sự không bị đổ bỏ.

Có ông vua lại không như thế. Mình yêu ai thì dựa vào đó mà định đúng sai, không hỏi ý mọi người, không suy xét trong lòng. Đã mê muội vì yêu thì chỉ nghe theo lời người ấy. Đó là lý do chính sự đổ nát, rối loạn, còn kẻ sĩ thì bị ruồng bỏ, lưu lạc.

 Ngày trước, vua Trụ (vua cuối cùng nhà Thương) ham sắc đẹp. Cửu hầu nghe thế bèn dâng con gái mình. Trụ rất mừng, cho rằng trong thiên hạ không ai đẹp bằng, rồi đem hỏi Đát Kỷ. Đát Kỷ sợ cô gái được vào hầu vua sẽ cướp mất sự sủng ái của mình, bèn giả vờ cúi đầu khóc mà nói: "Quân vương tuổi đã già rồi chăng? Mắt đã kém rồi chăng? Sao dung mạo xấu như thế mà lại bảo là đẹp?" Trụ từ đó đổi ý, cho là xấu. Đát Kỷ sợ thiên hạ còn dâng thêm gái đẹp, nhân đó tâu: "Cửu hầu vô đạo, định dùng cô gái này mê hoặc quân vương. Vua mà không giết thì lấy gì răn kẻ về sau?" Trụ cả giận, bèn đem cô gái làm thịt khô và đem Cửu hầu nấu chín. Từ đó về sau, nhà nào trong thiên hạ có con gái đẹp đều giấu trong nhiều lớp phòng, ban ngày cũng đóng cửa, chỉ sợ Trụ nghe biết.

 Triệu Cao chuyên quyền nước Tần, định giết Nhị Thế (vị vua thứ hai nhà Tần). Hắn bèn phô quyền lực trước mọi người: dâng lên vua một con hươu mà bảo là ngựa quý. Nhị Thế nhìn rồi nói: "Hươu." Cao nói: "Ngựa đấy." Nhị Thế chăm chú nhìn kỹ, nói: "Thừa tướng (chức quan đứng đầu trăm quan) nhầm rồi! Đây là hươu." Cao vẫn cứ đáp là ngựa. Vua hỏi các quan trong triều, có người đứng về phía Nhị Thế mà cho Cao là sai. Cao nhân đó tâu với Nhị Thế: "Bọn này đều a dua chủ, mê hoặc bề trên, không tội bất trung nào lớn hơn." Rồi hắn giết hết những người ấy. Từ đó về sau không ai dám can ngăn ngay thẳng. Rồi Cao giết Nhị Thế ở cung Vọng Di, nhà Tần rốt cuộc mất nước.

 Đẹp hay xấu thì nhìn bằng mắt là thấy; hươu hay ngựa thì lộ rõ ở hình dạng, vốn đã rõ ràng rồi. Vậy mà khi những kẻ gièm pha như phường hầu thiếp tô vẽ lời dối, bịa chuyện ra, thì vua mất cả lòng mình, còn người và vật cũng mất hẳn bản chất thật. Huống chi gặp người ẩn dật, sống khuất nẻo như người bị giam cầm, phải chờ xét xem họ có đáng tin hay không, thì việc ấy không dễ như xét ý tứ một cô gái đẹp. Việc phân biệt người hiền với kẻ dở cũng không chắc chắn như phân biệt hươu với ngựa. Cô gái và con hươu đều đã được đưa vào tận triều đình, phơi bày rõ ràng trước mắt vua (?). Vậy mà sự sủng ái, thói nịnh hót, lời xảo trá, tài biện bác khéo léo vẫn mê hoặc được vua, làm lóa mắt vua, xoay chuyển lòng vua, đến nỗi coi đẹp là xấu, coi hươu là ngựa. Huống chi người hiền ở nơi đồng nội, kẻ sĩ ở ngoài cửa cung, chưa từng được gặp mặt vua!

 Kẻ ở ngôi cao ưa che lấp người hiền và lo tiến cử bè đảng, việc ấy từ xưa đã vậy. Xưa vua Nghiêu họ Đường là bậc đại thánh, sáng suốt rực rỡ; vua Thuấn họ Ngu là bậc đại thánh, tiếng đức vang xa. Nghiêu làm thiên tử, đi tìm người hiền, hỏi các vị đứng đầu các phương. Họ không chịu tiến cử Thuấn mà lại khen bọn Cộng Công, Cổn. Nhờ Nghiêu là bậc thánh nên về sau mới cất nhắc Thuấn và đày bốn kẻ kia. Lấy tư chất của bậc thánh thời xưa, sự sáng suốt của Nghiêu, đức sáng tỏ của Thuấn mà xét: vua sáng thì không thể lừa, đức rõ thì không thể che. Thời ấy người còn chất phác, ít kẻ nịnh, vậy mà kẻ ở ngôi cao còn như thế (?).

 Nay đức hạnh của các kẻ sĩ kém Nghiêu, Thuấn xa lắm, mà thói đời thì hoang đường, luật lệ của đời lại càng thêm nhiều nhặt. Như vậy, vua cầu người hiền và kẻ sĩ thương dân mà gặp được nhau thì ắt cũng chẳng mấy khi. Văn Vương (vua Văn nhà Chu) đi săn, gặp Khương Thượng ở bờ sông Vị. Ngài xét lời nói, xem chí hướng mà thấy được lòng ông. Ngài không hỏi kẻ hầu cận, không bàn với quần thần, liền chở ông về cùng xe, giao cho việc chính sự, nhờ vậy mà dựng nên nhà Chu. Cho nên Nghiêu dò hỏi làng xóm mà có được Thuấn; Văn Vương tự mình xét mà có được Lã Thượng (tức Khương Thượng). Đâu như Ân Tân (tức vua Trụ) và Tần Chính (tức Tần Thủy Hoàng): đã có được người hiền lại để kẻ thù quyết định mà gạt bỏ (?), giết hại người ngay thẳng, rồi tiến dùng bè lũ gian thần!

 Vì thế, với chính đạo, bậc vua sáng suốt không để kẻ quyền quý được sủng ái lôi kéo, không để kẻ được yêu chiều, nịnh hót mê hoặc. Vua không bỏ người xa lạ, không coi thường người trẻ tuổi, thấp hèn, lại còn tham khảo ý họ rồi mới dùng. Cho nên theo chế độ nhà Chu, khi thiên tử nghe việc chính sự, vua cho từ tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) đến các kẻ sĩ dâng điển chương (văn bản ghi phép tắc, lề lối). Sử quan giỏi dâng sách. Nhạc sư dâng lời răn. Người mù ngâm thơ, người lòa đọc tụng. Các thợ thủ công can gián. Thường dân truyền lại lời bàn. Cận thần hết lòng khuyên răn. Họ hàng giúp bổ khuyết, xét soi. Nhạc quan mù và sử quan dạy bảo. Các bậc già cả sửa sang. Sau đó vua mới cân nhắc. Vì thế việc gì làm ra cũng không hỏng.

 Đời suy thì không thế. Vua chỉ tin lời bàn kiêu căng, ganh ghét của kẻ quyền quý, chỉ nghe lời nịnh bợ, mê hoặc. Người giữ lễ đầy đủ thì mắc lỗi, bị trách. Người bàn về đạo đức, nhân nghĩa thì bị oán ghét. Rồi bọn bề tôi nịnh lại dùng luật "chê bai phỉ báng" mà gán cho họ tội "bàn tán bề trên". Đó là lúc người hiền bắt đầu khốn đốn. Luật phỉ báng là chiếc rìu chặt người hiền; kẻ kiêu căng, ganh ghét là con chó cắn người hiền. Vua bên trong cầm rìu chặt người hiền, nắm chó cắn người hiền, mà bên ngoài lại chiêu mời người hiền, mong họ tìm đến, chẳng đáng buồn lắm sao!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video