Thiên "Trung quý" (bàn về lòng trung của người hiển quý), thứ mười một
Ở đời có thứ phúc không gì lớn hơn, lại có thứ họa không gì đau đớn hơn. Người ở ngôi vị cao nhất thì không thể không có công lao lớn nhất. Kẻ chiếm trộm sự cao quý tột bậc như "kháng long" (con rồng bay lên quá cao, hình ảnh trong Kinh Dịch chỉ người ở chỗ cao tột đỉnh, ắt phải hối hận) thì chưa từng có ai không bị đổ nát, diệt vong. Người làm nên công lớn cho trời đất thì chưa từng có ai không được con cháu đông đúc, hưng thịnh.
Điều mà bậc đế vương tôn kính, điều mà trời rất thương yêu, chính là dân. Nay bề tôi nhận chức vị quan trọng do vua giao, cai quản cái mà trời rất thương yêu, sao có thể không làm cho dân yên ổn và được lợi, không nuôi dưỡng và cứu giúp họ? Vì thế người quân tử khi nhận chức thì nghĩ cách làm lợi cho dân, khi được gần bề trên thì nghĩ cách tiến cử người tài đức; còn công lao nào lớn hơn thế? Cho nên họ ở trên mà người dưới không thấy nặng nề, đi trước mà người sau không thấy nguy hại.
Kinh Thư nói: "Việc của trời, con người thay trời mà làm." Bậc vương giả bắt chước trời mà đặt ra quan chức; từ hàng công khanh (các quan đứng đầu triều đình) trở xuống cho tới các chức nhỏ, có chức nào không phải là "thiên quan" (chức quan của trời, tức chức vụ trời giao để lo cho dân)? Vì thế vua sáng suốt không dám vì thương riêng mà trao chức, bề tôi trung thành không dám khai gian là mình có tài. Lấy trộm của cải người khác còn bị gọi là kẻ trộm, huống chi trộm chức quan của trời để làm lợi riêng cho mình? Phạm tội với người còn ắt bị giết hoặc trừng phạt, huống chi là phạm tới trời, lẽ nào lại không mắc họa?
Năm đời (Đường, Ngu, Hạ, Thương, Chu) phong lập chư hầu, cho mở nước, dựng nhà, truyền cho con cháu đến trăm đời, trải hàng nghìn năm, đều vì những người ấy gánh vác được chức quan của trời, công lao thấm tới trăm họ. Chu công (em Chu Vũ vương, phò vua nhỏ Chu Thành vương) đi đánh dẹp phía đông, đời sau còn tưởng nhớ. Thiệu công (một đại thần nhà Chu) từng nghỉ dưới gốc cây cam đường, người đời sau không nỡ chặt cây ấy. Được dân yêu mến đến như thế, lẽ nào còn có ai muốn làm hại họ? Từ đó về sau, những người được phong làm vua chư hầu rất nhiều, có người không giữ được tới hết đời mình, có người chưa tròn một tháng đã sụp đổ; còn những nhà không mất cơ nghiệp trong đời mình thì số năm truyền lại cũng chẳng đầy trăm (?). Đó là vì sao?
Bề tôi thời năm đời lấy đạo lý mà thờ vua, lấy lòng nhân mà vỗ về thiên hạ, ơn huệ thấm tới cả cỏ cây, làm lợi cho cả trong lẫn ngoài; khắp gầm trời, khắp mặt đất, không ai không được hưởng ân đức. Những gì họ giữ gìn được yên ổn, trọn vẹn, thật đúng là việc của trời. Vì thế phúc lộc của họ lan truyền mãi, dòng chính dòng phụ nối nhau trăm đời.
Bề tôi thời suy mạt thì không nghĩ đến việc thuận theo trời, chỉ lo nịnh hót vua đương thời, coi kẻ đánh tan quân địch là trung, coi kẻ giết được nhiều người là giỏi. Bạch Khởi, Mông Điềm (hai danh tướng nước Tần), nước Tần coi là có công, nhưng trời coi là kẻ giết hại. Tức Phu Cung, Đổng Hiền (hai bề tôi được sủng ái thời Hán Ai đế), vua coi là trung thành, nhưng trời coi là kẻ trộm. Bọn người như thế, tuy được vua đương thời quý trọng, nhưng trên không thuận lòng trời, dưới không được lòng dân, nên rốt cuộc phải khóc ra máu, kêu gào thảm thiết, chết trong nhục nhã.
Kinh Dịch nói: "Đức mỏng mà ngôi cao, trí nhỏ mà mưu lớn, sức yếu mà gánh nặng, ít ai tránh khỏi tai họa." Vì thế, đức không xứng với trọng trách thì tai họa ắt thảm khốc; tài không xứng với ngôi vị thì tai ương ắt to lớn.
Vả lại, kẻ chiếm trộm ngôi vị thì bị trời lấy mất sự sáng suốt, bị thần làm cho mê muội trong lòng. Vì thế, lúc còn nghèo hèn, tuy có tư chất sáng suốt, có chí hướng nhân nghĩa, nhưng một khi giàu sang thì quay lưng với người thân, bỏ rơi bạn cũ, đánh mất tấm lòng ban đầu. Ai nấy đều xa lánh ruột thịt mà gần gũi kẻ xu nịnh, đối xử bạc với bạn tri kỷ mà hậu đãi chó ngựa. Của cải dồn đầy tay đầy tớ và thê thiếp, bổng lộc và đồ ban thưởng dồn hết cho bọn gia nô gian xảo. Thà nhìn hàng nghìn vạn đồng tiền nằm đến mục cả dây xâu, chứ không nỡ cho ai một đồng; thà chứa thóc đến mục nát trong kho, chứ không nỡ cho ai vay một đấu. Phần nhiều bọn họ kiêu căng, phóng túng, vay nợ không trả, khiến ruột thịt ở nhà oán trách, dân thường ngoài đường chê bai, nguyền rủa. Người trước vì thế mà thất bại, người sau lại tranh nhau theo vết cũ, thật đáng thương xót.
Xem khắp cách nghĩ của những người hiển quý đời trước, thấy chẳng khác gì trẻ con. Trẻ con có bệnh thường mắc, bề tôi quyền quý có họa thường gặp, cha mẹ có lỗi thường phạm, vua có sai lầm thường mắc. Bệnh thường mắc của trẻ con là do ăn quá no; họa thường gặp của bề tôi quyền quý là do được sủng ái quá mức. Lỗi thường phạm của cha mẹ là không dừng được việc nuông chiều con; sai lầm thường mắc của vua là không dừng được việc dung túng bề tôi kiêu ngạo. Cho bú mớm quá nhiều thì đứa trẻ ắt co giật mà sinh ra chứng giản (bệnh kinh phong, co giật ở trẻ nhỏ); giàu sang quá mức thì người ta ắt kiêu căng, buông thả mà sinh ra lầm lỗi. Vì thế, con được nuông chiều mà tự hại thân mình không phải chỉ có một nhà; bề tôi kiêu ngạo vì thế mà làm diệt vong cả nhà không phải chỉ có một đời.
Có kẻ vì phản bội, ngang ngược, làm điều trái đạo; có kẻ vì đức mỏng không xứng với địa vị cao sang. Văn Xương (vì sao, cũng là vị thần ghi chép công lao) định công, Tư Mệnh (vì sao, cũng là vị thần nắm số mệnh, ghi chép tội lỗi con người) nêu lỗi, xét điều ác sâu hay nông mà theo tội giáng phạt: có kẻ bị bắt, bị đánh rồi chém đầu; có kẻ bị bẻ gãy vai, giật nát ngực; có kẻ bị đánh chết dưới hố sâu; có kẻ bị chém giữa chợ; thây phơi cứng đờ, nhà cửa tan nát, dòng họ bị lật đổ, cả tộc bị giết sạch — đều là những kẻ không có công gì với dân. Thế mà người đời sau vẫn tham quyền, liều lĩnh tranh sủng ái, tích góp không biết đâu là đủ, muốn trèo lên cái đài sắp đổ, vui vẻ đi theo vết xe đã lật, mong được thêm phúc lộc, chỉ để ngồi cho đủ chỗ trong hàng quan và cho tội lỗi chất đầy như xâu tiền đã đủ số — đời nào lại không có những kẻ như thế?
Khi họ Lã đang hiển quý, Thái hậu (Lã hậu, vợ Hán Cao Tổ) xưng chế (thay vua ra chiếu lệnh, nắm quyền như hoàng đế) mà chuyên quyền chính sự; Lã Lộc, Lã Sản nắm việc, giữ quyền, tự ý lập bốn người họ Lã làm vương, phong tước cho rất nhiều con em, giữ luôn cả chức tướng cầm quân lẫn chức tể tướng, trong triều ngoài nội kết bè chằng chịt, tự cho rằng dù có Thang, Vũ (vua Thành Thang lập nhà Thương, vua Chu Vũ vương lập nhà Chu) nổi dậy, hay Ngũ bá (năm vị chư hầu xưng bá thời Xuân Thu) dấy lên, cũng không thể làm họ lung lay. Thế là họ bỏ nhân nghĩa mà chuộng uy quyền tàn bạo, dẹp bỏ lễ nghĩa, chữ tín mà chuyên dối trá, lừa lọc. Khắp trong bốn biển đều oán hận đau xót, ai cũng muốn họ diệt vong, nên chỉ trong một sớm họ bị xóa sạch mà chẳng ai thương xót.
Khi họ Hoắc (dòng họ của đại tướng quân Hoắc Quang thời Tây Hán) đang hiển quý, Hoắc Quang một mình phò vua nhỏ, giết hại các quan cùng triều, phế vua này lập vua khác, không ai dám làm trái. Hoắc Vũ nối chức cha, Hoắc Sơn, Hoắc Vân nắm giữ việc triều (?), các con rể chuyên coi quân cấm vệ (quân canh giữ cung vua), lại kết thông gia trong chính họ hàng mình (?).
Khi họ Vương (họ ngoại của vua thời Hán Thành đế) đang hiển quý, có chín người được phong hầu, năm người làm đại tướng, có tới hai mươi ba cỗ xe bánh son (xe sơn bánh đỏ, chỉ dành cho quan rất cao). Thái hậu (Vương Chính Quân) chuyên quyền chính sự, nắm quyền qua ba đời vua. Vương Mãng làm Tể hành (chức đứng đầu trăm quan, gộp hai chức Thái tể và A hành), được phong An Hán công, rồi cư nhiếp (tạm giữ ngôi thay vua nhỏ) mượn danh hiệu, tự mình ngồi quay mặt về hướng nam (tức ngồi ngôi vua), cuối cùng cướp ngôi.
Hơn mười năm, hắn tự cho rằng mình ở ngôi đã lâu, uy đã lập, ơn đã ban, sẽ mãi mãi không gặp tai họa thất bại, nên buông lòng làm càn, thiên vị kẻ thân cận mà quên người ở xa, đề cao và tụ tập bọn tiểu nhân, đánh thuế nặng vắt kiệt sức dân để cung phụng những kẻ không có công, hễ làm gì cũng gian trá, lại mượn nghĩa lý kinh sách để làm mê hoặc trăm họ, lừa dối trời đất. Hắn tự cho mình kín đáo, không ai biết được, nhưng trời cao từ trên đã soi thấy sự gian dối, thần linh từ chốn tối tăm đã chiếu rõ bộ mặt hắn, nào có sai được!
Chim chê núi thấp nên làm tổ trên ngọn cây trên núi, cá chê vực cạn nên đào hang dưới đáy vực, thế mà rốt cuộc vẫn bị bắt, chính là vì miếng mồi. Họ hàng quyền quý sợ nhà mình không gặp may nên gom góp những cái tên tốt lành, sợ cổng nhà không vững nên làm then cửa bằng sắt; nhưng rốt cuộc họ thất bại không phải vì kiêng kỵ quá ít hay then cửa mục nát, mà thường vì chuộng của cải, làm điều kiêu căng vượt quá phận mình, hà hiếp trăm họ mà mất lòng dân.
Khổng Tử nói: "Không lo không có chức vị, chỉ lo mình không có tài đức để đứng vững ở chức vị ấy." Thế mà bề tôi lại không vâng theo lễ pháp, không dốc hết tâm sức lo việc trong chức phận, không đem lòng thành phò tá vua, không lập công cho trăm họ, dưới không gắn bó với dân, trên không thuận theo lòng trời; trái lại muốn dùng mưu trí riêng, trộm uy quyền và ân đức của vua để chèn ép dân dưới, làm trái ý trời đất, lừa dối thần linh, lén lút tiến thân, cẩu thả vơ vét để tự phụng dưỡng cho sung sướng. Ở chỗ nguy như trứng xếp chồng mà mong vững yên như núi Thái Sơn, làm việc chóng tàn như sương sớm mà mong lập công truyền lại muôn đời — chẳng khác nào Tần Thủy Hoàng bỏ đức, chỉ dùng hình phạt, mà lại mong nhà Tần truyền từ đời thứ nhất cho đến đời thứ vạn. Há chẳng phải là mê lầm sao!
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video