Thiên thứ mười hai: Phù xỉ (sống hoang phí, xa hoa, chạy theo cái phù phiếm)
Bậc vua chúa coi cả bốn biển là một nhà, coi muôn triệu dân là một khối cần tính toán chung. Một người đàn ông không cày, thiên hạ ắt có người phải chịu đói; một người đàn bà không dệt, thiên hạ ắt có người phải chịu rét. Nay cả đời bỏ nghề nông tang (làm ruộng và trồng dâu nuôi tằm, tức nghề gốc sinh ra lương thực và vải vóc), đua nhau theo nghề buôn bán. Trâu ngựa xe cộ chật kín đường sá; kẻ chơi bời lêu lổng lấy khéo léo mánh lới làm tài, đầy rẫy khắp các đô thành. Người lo nghề gốc thì ít, kẻ ăn không ngồi rồi thì nhiều.
Kinh Thi nói: "Đô ấp nhà Thương nề nếp chỉnh tề, là khuôn mẫu cho bốn phương" (ý nói kinh đô phải làm gương cho cả nước). Nay xem kinh đô Lạc Dương, kẻ theo nghề ngọn (buôn bán, thủ công làm đồ xa xỉ, trái với nghề gốc là nông nghiệp) đông gấp mười người làm ruộng, còn kẻ giả dối, chơi bời không nghề lại đông gấp mười kẻ theo nghề ngọn. Như thế là một người cày mà trăm người ăn, một người đàn bà trồng dâu mà trăm người mặc. Lấy một người nuôi trăm người, ai mà cung ứng nổi? Thiên hạ có trăm quận nghìn huyện, chợ búa thành ấp kể hàng vạn, đều giống như vậy cả, thì nghề gốc làm sao đủ nuôi nghề ngọn? Như thế dân sao khỏi đói rét? Đói rét cùng kéo đến thì sao khỏi làm điều sai trái? Làm điều sai trái thì thành gian tà trộm cướp; gian tà trộm cướp nhiều thì quan lại sao khỏi phải dùng hình phạt nghiêm khắc tàn nhẫn? Hình phạt nghiêm khắc giáng xuống mãi thì kẻ dưới sao khỏi buồn khổ oán hận? Kẻ buồn khổ oán hận nhiều thì các điềm tai ương cùng kéo tới, dân dưới không còn chỗ nương tựa, trời trên giáng tai họa, thì nước nguy mất.
Nghèo sinh ra từ giàu, yếu sinh ra từ mạnh, loạn sinh ra từ trị, nguy sinh ra từ yên. Cho nên bậc vua sáng suốt nuôi dân thì lo cho dân, bắt dân chăm làm lụng, dạy bảo dân, răn bảo dân, thận trọng từ việc nhỏ, ngăn ngừa từ lúc mới manh nha, để dứt cái mầm tà lệch. Vì thế Kinh Dịch khen rằng: "Tiết chế bằng phép tắc thì không hao của, không hại dân"; bài thơ "Thất nguyệt" (bài "Tháng Bảy" trong Kinh Thi, kể công việc nhà nông suốt bốn mùa) dạy cả việc lớn lẫn việc nhỏ, hết vòng lại bắt đầu. Do đó mà xét, dân vốn không thể để cho buông thả theo ý mình.
Nay dân chuộng áo quần sang trọng, ăn uống xa hoa, chỉ chuyên nghề miệng lưỡi, quen thói lừa gạt, dối trá lẫn nhau; hạng người ấy nhan nhản vai kề vai. Có kẻ lấy việc bày mưu gian, kết bè đảng ra tay vì người khác (?) làm nghề; có kẻ lấy việc rong chơi, cờ bạc làm việc chính. Có những người trai tráng mà đời đời không truyền nghề cày cuốc, chỉ giắt viên đạn, cắp ná bắn đạn, dắt tay nhau đi chơi khắp nơi.
Có kẻ lấy đất tốt nặn thành viên đạn đem bán. Thứ đạn ấy, ra ngoài không thể dùng chống giặc, trong nhà không đủ để trừ chuột. Tấn Linh công (vua nước Tấn thời Xuân Thu, nổi tiếng tàn ác, từng đứng trên đài bắn đạn vào người qua đường để mua vui) ưa thứ ấy càng làm tăng thêm tội ác của ông ta; chưa từng nghe kẻ sĩ có chí khí, có đạo nghĩa nào thích cầm nó đi chơi. Chỉ có hạng người vô tâm, bọn trẻ ranh hèn hạ, nối nhau cầm lấy, bắn bừa chim sẻ, trăm phát không trúng một, mà lại trúng vào mặt mũi người ta. Đây là thứ vô dụng nhất mà lại có hại.
Có kẻ ngồi làm cái kèn lá tre (một loại đồ chơi thổi bằng tre), vót nhọn đầu, mang hình dáng của sự gây thương tổn; lại phết sáp mật lên, có vẻ như thứ ngọt miệng dụ người. Những thứ ấy đều không phải điềm lành, chẳng ứng với điều tốt. Có kẻ làm xe bằng đất, chó bằng sành, ngựa và người cưỡi, hình con hát phường trò, đủ các đồ chơi cho trẻ con, dùng sự khéo léo để lừa gạt.
Kinh Thi chê: "Không xe gai đay, đàn bà lại nhảy múa." Nay đàn bà phần nhiều không lo việc bếp núc trong nhà, bỏ cả việc nuôi tằm dệt vải, mà đi học làm vu chúc (thầy bà đồng bóng, chuyên cúng bái cầu khấn thần linh), đánh trống nhảy múa thờ thần, để lừa dối dân thường, làm mê hoặc trăm họ.
Đàn bà yếu đuối, nhà có người đau ốm, lòng ôm lo âu rối bời, đều dễ sợ hãi. Đến nỗi họ bị xui chạy đi tìm giờ lành, bỏ nhà chính ra ở tạm lay lắt bên vệ đường, trên dột dưới ướt, bị gió rét làm hại, bị kẻ gian lợi dụng, bị trộm cướp nhắm vào, càng thêm tai họa, càng thêm bị ma quỷ quấy nhiễu, đến nỗi số người bệnh nặng thêm không đếm xuể. Có người bỏ thuốc thang thầy thuốc, quay sang thờ thần, cho nên đến chết, mà không tự biết mình bị đồng bóng lừa gạt làm hại, lại còn tiếc là đã thờ đồng bóng quá muộn. Đó là chuyện mê hoặc dân thường quá lắm.
Có kẻ cắt lụa tốt làm lá sớ khấn, sai thợ tô vẽ màu sắc, thuê người viết lời khấn, tô vẽ lời lẽ hão huyền khéo léo, mong cầu được nhiều phúc. Có kẻ xé lụa màu, cắt rộng vài phân, dài mỗi mảnh năm tấc, khâu vẽ lên rồi đeo vào người. Có kẻ xe tơ màu thành dây buộc, cắt ra từng đoạn để quấn quanh cánh tay. Những thứ ấy mãi mãi chẳng có ích gì cho chuyện lành dữ, chỉ uổng công làm hư hao lụa tơ, khiến dân thường lo sợ bồn chồn.
Có kẻ cắt xén lụa hoa, lụa là, mỗi tấc lại ghép trộm tám màu, để tạo thành hoa văn lá du, hoa văn liên hoàn bất tận, hoa văn sóng nước, rồi vụn vặt thêu thùa khâu vá, làm thành tráp, túi, váy, áo lót (?), áo, chăn; tốn cả trăm tấm lụa, công sức gấp mười lần. Hạng việc như thế đã chẳng giúp ích cho nghề nông và nghề dệt của đàn bà, chẳng có lợi gì cho đời, lại ngồi ăn lúa thóc tốt, tiêu phí ngày giờ, phá hỏng cái đã thành công: lấy cái nguyên lành làm thành cái rách nát, lấy cái bền chắc làm thành cái mau hỏng (?), lấy cái lớn làm thành cái nhỏ, lấy cái dễ làm thành cái khó. Đều là những việc nên cấm.
Cả rừng núi cũng không đủ cung cấp cho lửa cháy đồng, sông biển cũng không rót đầy được cái chén thủng (ý nói tiêu xài hoang phí thì của cải bao nhiêu cũng không đủ). Hiếu Văn hoàng đế (tức Hán Văn Đế, vị vua nhà Hán nổi tiếng tiết kiệm) tự mình mặc áo vải thô màu đen, chân đi giày da, đeo kiếm bằng dây da thuộc, gom túi đựng tờ tấu dâng lên làm màn trướng cho cung điện. Giữa mùa hè khổ vì nóng, muốn dựng một cái đài, tính giá trị hết trăm vạn tiền, cho là xa xỉ tốn kém nên không làm.
Nay ở kinh đô, bọn quý thích (họ hàng nhà vua và nhà vợ vua), áo quần, ăn uống, xe cộ, đồ trang sức, nhà cửa đều vượt quá phép tắc của vua đặt ra, lấn vượt bề trên quá lắm. Ngay cả đầy tớ, nô tì, thê thiếp đi theo họ cũng đều mặc vải gai mịn đất Việt, vải dệt của đàn bà vùng Đồng Trung (?), lụa hoa lụa là mịn màng, lụa trắng như băng, gấm vóc thêu thùa. Nào sừng tê, ngà voi, ngọc trai, ngọc quý, hổ phách, đồi mồi, đồ chạm đá núi chìm nổi (?), vàng bạc khảm chạm, giày bằng da hoẵng da mang, dây thao có hoa văn, áo đơn nhiều màu; kiêu căng xa xỉ, lấn vượt cả chủ, thay nhau khoe khoang. Cái điều mà Cơ Tử (chú của vua Trụ nhà Thương) từng thở than (khi thấy vua Trụ dùng đũa ngà, biết rằng xa xỉ sẽ dẫn đến mất nước), nay lại có ở bọn đầy tớ thê thiếp.
Nhà giàu sang cưới gả, xe có màn che mỗi bên đến mười cỗ, đầy tớ cưỡi ngựa và tiểu đồng hầu hạ kẹp hai bên bánh xe, cầm cờ tiết đi dẫn đường. Kẻ giàu đua nhau muốn hơn người, kẻ nghèo xấu hổ vì không theo kịp. Vì thế mà chỉ một bữa tiệc tiêu tốn đã phá sạch cơ nghiệp gây dựng cả đời.
Đời xưa, phải là mệnh dân (người dân được triều đình ban tước vị, ân mệnh) thì mới được mặc lụa màu và đi xe ngựa. Ngày nay, dù không thể khôi phục hết lối xưa, thì dân thường quả thật không cần những thứ ấy; vậy mà họ lại vượt cả người xưa và Hiếu Văn hoàng đế: áo phải mịn màng, giày phải bằng da hoẵng da mang, dây thao phải có hoa văn màu sắc, trang sức tất phải bằng vải hoa (?), trang hoàng xe ngựa, nuôi nhiều nô tì. Những kẻ làm được như vậy đã không sinh ra lúa thóc, lại còn ngồi không mà thành mọt ăn hại.
Khổng Tử nói: "Đời xưa chôn người chết, chỉ lấy củi bọc dày, chôn giữa đồng, không đắp mộ, không trồng cây, thời gian để tang không có hạn định; thánh nhân đời sau mới thay bằng quan quách (quan là áo quan, tức quan tài bên trong; quách là lớp hòm gỗ bọc bên ngoài quan tài)." Dùng gỗ ngô đồng làm quan tài, lấy dây sắn làm dây buộc, đào xuống không tới mạch nước, đắp lên đủ để không bốc mùi. Đời sau dùng gỗ thu, gỗ tử, gỗ hòe, gỗ bách, gỗ xuân, gỗ xư, mỗi nơi lấy thứ gỗ địa phương mình sẵn có, quét keo sơn kín đáo, đóng mộng thắt eo cho chặt, bào gọt nhẵn nhụi, không thấy chỗ nối ghép; chắc chắn đủ tin cậy, dùng được việc là được rồi.
Về sau, bọn quý thích ở kinh đô nhất định đòi dùng các loại gỗ quý đất Giang Nam như gỗ nhu tử, gỗ dự chương (cây long não), gỗ biền, gỗ nam; đến cả vùng biên xa, đất hèn kém cũng đua nhau bắt chước. Gỗ nhu tử, dự chương mọc ở nơi xa xôi lắm, lại mọc trong núi sâu hang cùng; phải vượt qua đỉnh núi, cây đứng trên chỗ cao nghìn bước, bên dưới là khe sâu trăm trượng, nghiêng lệch hiểm trở, gập ghềnh khó đi. Phải tìm nhiều ngày mới thấy, chặt đẽo nhiều tháng mới xong, phải tụ họp đông người mới khiêng nổi, phải xếp hàng trâu kéo mới đưa được xuống nước; rồi theo dòng ra biển (?), nối sang sông Hoài, ngược sông Hoàng Hà, đi mấy nghìn dặm mới tới Lạc Dương. Thợ thuyền chạm trổ gia công, tích lũy ngày tháng, tính ra làm xong một cỗ quan tài tốn công tới nghìn vạn. Đến lúc đem dùng, nặng tới vạn cân, không đông người thì không nhấc nổi, không xe lớn thì không kéo nổi. Phía đông đến Lạc Lãng (quận cực đông, ở bán đảo Triều Tiên), phía tây đến Đôn Hoàng (quận cực tây, ở Cam Túc ngày nay), trong vòng vạn dặm, đua nhau dùng thứ gỗ ấy. Sự tốn công hại việc nông như thế thật đáng đau lòng!
Đời xưa có mộ mà không đắp cao. Trọng Ni (tên tự của Khổng Tử) để tang mẹ, mộ cao bốn thước, gặp mưa bị sụt, học trò xin sửa lại. Phu tử khóc mà nói: "Theo lễ, không sửa mộ." Con ngài là Lý chết, có quan mà không có quách. Hán Văn Đế chôn ở Chỉ Dương, Hán Minh Đế chôn ở phía nam Lạc Dương, đều không chôn châu báu, không dựng miếu, không đắp lăng to như núi. Lăng mộ tuy thấp mà đức thánh thì cao.
Nay bọn quý thích ở kinh đô, các nhà hào phú ở quận huyện, khi cha mẹ còn sống thì không phụng dưỡng hết lòng, chết rồi lại làm tang lễ thật linh đình. Có kẻ đến mức chạm vàng khắc ngọc, dùng gỗ nhu tử, gỗ biền, gỗ nam, lấy ruộng tốt làm nghĩa địa, chở đất vàng đến để chôn, chôn theo nhiều châu báu, tượng người, xe ngựa, đắp mộ lớn, trồng tùng bách khắp nơi, xây nhà cửa, từ đường, cao sang xa xỉ, lấn vượt bề trên.
Bề tôi được sủng ái, quý thích, các thế gia ở châu quận, hễ có việc tang ma, thì quan lại các sở ở kinh đô và các huyện trực thuộc đều phải cử người mang lễ vật đến phúng viếng, đem xe ngựa, màn trướng, cho mượn đồ đạc tiếp khách, đua nhau làm cho lộng lẫy đẹp mắt. Việc ấy chẳng có ích gì cho việc lo hậu sự người chết, chẳng làm tăng thêm đức hiếu, chỉ gây phiền nhiễu rối ren, làm hại cả quan lẫn dân.
Nay xét vùng ngoại ô đất Hạo, đất Tất, nơi có lăng của Chu Văn Vương và Chu Vũ Vương; xét cái gò ở Nam Thành và mộ của Tăng Tích (cha của Tăng Tử, học trò Khổng Tử, quê ở Nam Thành), đều đơn sơ cả. Chu Công không phải không trung, Tăng Tử không phải không hiếu, nhưng các ông cho rằng tôn vinh vua, làm rạng danh cha không phải ở chỗ gom góp của cải; làm nổi danh, rạng rỡ tổ tiên không phải ở chỗ xe ngựa.
Khổng Tử nói: "Nhiều của cải thì hại đến đức, xa xỉ quá (?) thì mất lễ." Tấn Linh công đánh thuế nặng để chạm trổ tường cung, sách Xuân Thu cho là không xứng làm vua. Hoa Nguyên và Nhạc Lữ (hai đại thần nước Tống) chôn cất Tống Văn công quá hậu, sách Xuân Thu cho là không giữ đạo bề tôi. Huống chi là các quan, kẻ sĩ và thứ dân, há lại được lấn vượt xa xỉ hơn cả vua, vượt quá đạo trời hay sao?
Thời Hán Cảnh Đế, Vũ Nguyên hầu Vệ Bất Hại phạm tội chôn cất vượt quá luật định, bị tước mất đất phong. Thời Hán Minh Đế, Tang Dân là Song Dương hầu (?) phạm tội đắp mộ vượt quá phép tắc, bị cạo đầu (một hình phạt thời xưa) và tước bỏ tước vị. Nay thiên hạ hoang phí xa hoa, xa rời nghề gốc, lấn vượt xa xỉ hơn bề trên, cũng đã quá lắm rồi!
Phàm những điều chê trách ở trên đều không phải bản tính của dân; mà dân đua nhau theo đuổi là do chính sự rối loạn, giáo hóa mỏng manh khiến cho như vậy. Bậc vua trị đời phải xem xét dân tình mà đặt ra cách giáo hóa, thì mới có thể thay đổi phong tục, đưa đến cảnh thái bình.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video