Thiên 9 — Thiên 9 — Bản chính: gốc của chính sự

 Thiên thứ chín: Bản Chính (gốc rễ của việc cai trị)

 Phàm việc cai trị của bậc vua chúa, không gì lớn hơn việc làm cho âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung nhau của trời đất, như sáng – tối, nóng – lạnh; âm dương điều hoà thì mưa nắng thuận thời) được điều hoà. Âm dương lấy trời làm gốc. Thiên tâm (lòng trời, ý trời) thuận thì âm dương hoà; lòng trời trái nghịch thì âm dương rối loạn, lệch lạc. Trời lấy dân làm lòng mình: dân yên vui thì lòng trời thuận, dân sầu khổ thì lòng trời nghịch. Dân lấy vua làm đầu mối: chính sự của vua tốt thì dân hoà thuận, yên trị; chính sự của vua xấu thì dân oan ức, loạn lạc. Vua lấy việc thương xót dân làm gốc: bề tôi trung thành, lương thiện thì chính sự của vua tốt; bề tôi gian tà, cong vạy thì chính sự của vua xấu. Bề tôi lấy việc tuyển chọn làm gốc: việc tuyển cử (tuyển chọn và tiến cử người ra làm quan) thực chất thì người trung, người hiền được tiến lên; việc tuyển chọn giả dối thì bè đảng gian tà được đưa vào. Việc tuyển chọn lấy pháp lệnh làm gốc: pháp lệnh ngay thẳng thì tuyển cử thực chất; pháp lệnh gian trá thì tuyển chọn giả dối. Pháp luật lấy vua làm chủ: vua tin giữ pháp luật thì pháp luật được thi hành suôn sẻ; vua coi thường, lừa dối pháp luật thì pháp luật bị vứt bỏ. Công hiệu của vua, bề tôi và pháp lệnh ắt phải thể hiện ở dân. Cho nên vua, bề tôi, pháp lệnh đều tốt thì dân yên vui; dân yên vui thì lòng trời được an ủi; lòng trời được an ủi thì âm dương hoà; âm dương hoà thì ngũ cốc (năm loại lương thực chính, chỉ chung mùa màng) được mùa; ngũ cốc được mùa thì dân sống lâu; dân sống lâu thì hướng theo điều nghĩa; hướng theo điều nghĩa thì không có hành vi gian ác; không có hành vi gian ác thì đời được thái bình, nước nhà yên ổn, xã tắc (thần đất và thần lúa, chỉ chung quốc gia, cơ nghiệp nhà vua) vững vàng, mà vua được tôn quý, vẻ vang vậy. Vì thế lòng trời và âm dương, vua và bề tôi, dân chúng, điều thiện và điều ác đều nối nhau mà đến, lần lượt làm chứng nghiệm cho nhau.

 Trời là nền móng của nước, vua là đầu mối của dân, bề tôi là cái tài để cai trị. Người thợ muốn làm tốt công việc, trước hết phải mài sắc dụng cụ. Vì thế, người muốn đưa đến thái bình, trước hết phải điều hoà âm dương; muốn điều hoà âm dương, trước hết phải thuận lòng trời; muốn thuận lòng trời, trước hết phải làm cho dân yên; muốn làm cho dân yên, trước hết phải xét kỹ mà chọn người làm quan. Cho nên gốc rễ của sự còn mất của nước nhà, then chốt của sự trị hay loạn, chỉ nằm ở việc tuyển chọn sáng suốt mà thôi. Bậc thánh nhân biết điều đó, nên coi đó là việc đầu tiên trong chuyện truất trắc (giáng chức kẻ kém, thăng chức người giỏi). Kinh Thư nói: "Các ngươi muốn yên trăm họ, thì chọn ai nếu chẳng phải người hiền?" Đó chính là cách các bậc vua đời trước đưa đến thái bình, khiến tiếng ca tụng vang lên.

 Bĩ và thái (hai quẻ trong Kinh Dịch: bĩ là bế tắc, suy vận; thái là hanh thông, thịnh vận), tiêu và tức (lúc suy giảm và lúc lớn thêm), âm và dương không cùng thịnh một lúc; cứ xem những kẻ nào tụ họp quanh vua thì đầu mối của hưng hay suy có thể thấy được. Ông Tắc (Hậu Tắc, người coi việc nông thời vua Thuấn), ông Vũ (người trị thuỷ, sau lập nhà Hạ), ông Cao Dao (người coi việc hình pháp thời vua Thuấn) tụ họp lại mà đưa đến cảnh hoà vui thịnh trị; Hoàng Phủ, Quyết, Củ (bọn quyền thần thời Chu U Vương, bị Kinh Thi chê trách) tụ họp lại mà gây ra tai hoạ và điềm lạ. Dấu hiệu của thiện và ác thì cách nhau nghìn dặm vẫn khớp nhau như hai mảnh thẻ tín, trải trăm đời vẫn nối dấu vết nhau; bản tính con người vốn gần nhau, chỉ do thói quen tập nhiễm mà xa nhau. Cho nên hiền hay ngu là ở trong lòng, không ở chỗ sang hay hèn; thành thật hay dối trá là ở bản tính, không ở chỗ thân hay sơ. Những kẻ cùng Tần Nhị Thế làm mất thiên hạ là các quan thừa tướng (quan đứng đầu trăm quan), ngự sử (quan giữ việc can gián, xét hặc). Những người cùng Hán Cao Tổ giành được thiên hạ lại là kẻ bán lụa (Quán Anh), người mổ chó (Phàn Khoái); tên tù khổ sai ở núi Ly Sơn (Kình Bố), tên cướp ở đầm Cự Dã (Bành Việt) đều trở thành danh tướng. Xét theo đó, nếu được đúng người thì không lo người ấy nghèo hèn; nếu được người có tài thì không chê thanh danh, lai lịch của họ.

 Truy xét xa từ thời Hán Nguyên Đế trở về sau, những bề tôi kiêu ngạo, quyền quý, mỗi khi bị tội giết, thì bè đảng của họ đang tại chức cũng bị tội theo, thường đến hai ba phần mười. Xét theo đó, các bề tôi quyền quý, được sủng ái, chưa từng không ban phát chức vị cho người riêng của mình, đưa bè đảng gian tà vào triều. Vì thế Vương Mãng cùng các bậc công khanh (các quan đại thần cao nhất), mục thú (quan đứng đầu châu, quận) của nhà Hán cướp ngôi nhà Hán; còn Quang Vũ (Lưu Tú, người khôi phục nhà Hán) thì cùng những người dân sót lại, những kẻ sĩ bị bỏ rơi của nhà Hán mà cùng nhau giết Mãng. Nếu người sang ắt hiền mà trung, người hèn ắt ngu mà dối, thì sao lại ra nông nỗi như thế?

 Từ thời Hán Thành Đế trở xuống cho đến thời Vương Mãng, từ các bậc công khanh, liệt hầu (những người được phong tước hầu), dưới cho đến các huyện lệnh (quan đứng đầu huyện), huyện úy (quan coi việc trị an trong huyện), quan lớn quan nhỏ có đến gần mười vạn người, đều là những bề tôi được nhà Hán gọi là hiền minh, trung chính, quyền quý, được sủng ái. Khi Vương Mãng cướp ngôi, chỉ có An Chúng hầu Lưu Sùng và thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Đông là Địch Nghĩa nghĩ đến lễ nghĩa thờ vua, hăng hái vì nghĩa và dũng khí, muốn giết Mãng. Việc tuy không thành, nhưng chí khí, tiết tháo đáng được ghi chép. Trong số mười vạn người mà kẻ biết đền đáp ơn vua chỉ có hai người mà thôi. Xét theo đó, bầy tôi trong đời suy quả thật ít người hiền; chức quan càng lớn thì tội càng nặng, địa vị càng cao thì tội càng sâu. Cho nên nói: đức tốt ở đời thịnh trị và điều ác ở đời suy loạn thường tương xứng với tước vị.

 Khổng Tử nói: "Nước có đạo mà mình nghèo và hèn, đó là điều đáng hổ thẹn; nước không có đạo mà mình giàu và sang, đó cũng là điều đáng hổ thẹn." Kinh Thi xót thương rằng: "Con ngựa câu trắng tinh, ở nơi hang núi vắng" (ví người hiền bị bỏ ở chốn núi non không được dùng), và "Lời khéo trôi chảy như nước, khiến thân được ở chỗ sung sướng". Ý nói kẻ sĩ ở đời suy, chí càng trong sạch thì thân càng hèn, càng khéo nịnh thì chức quan càng cao. Mọi điều tụ lại theo loại, muôn vật chia ra theo bầy; cùng mắt sáng thì thấy nhau, cùng tai thính thì nghe nhau; chỉ thánh mới biết thánh, chỉ hiền mới biết hiền.

 Nay những người đang nắm quyền, đã không thể phân biệt rõ người hiền với kẻ tầm thường, lại còn nhún theo ý tứ ra hiệu của kẻ quyền quý, bị uy hiếp bởi những lời gửi gắm, nhờ cậy của bọn có quyền thế; kẻ đến xin xỏ, cầu cạnh đầy cửa, lễ vật kéo đến như nan hoa dồn vào trục bánh xe; bị cái gấp trước mắt thúc ép, thì hãy cứ ưu tiên bọn ấy trước. Đó chính là lý do khiến kẻ sĩ ngay thẳng riêng mình bị che lấp, còn bầy kẻ gian tà thì kéo bè kết đảng mà tiến lên.

 Chu Công khi làm tể phụ (quan đại thần đứng đầu, giúp vua trị nước), lấy sự khiêm nhường mà hạ mình trước kẻ sĩ, nên tìm được người hiền thật sự. Kỳ Hề (đại phu nước Tấn thời Xuân Thu) khi làm đại phu (một bậc quan cao thời xưa), tiến cử cả kẻ thù của mình lẫn con mình, nên tìm được người ngay chính. Bọn được địa vị đời nay thì dựa vào sự sủng ái của con gái, em gái (được vua lấy làm hậu phi) mà kiêu căng với kẻ sĩ, mượn thế của "kháng long" (con rồng bay lên quá cao trong Kinh Dịch, ví quyền thế đã lên đến tột đỉnh) mà lấn át người hiền, lại muốn bắt những kẻ sĩ có chí khí, nghĩa khí phải bò rạp, cúi lưng mà thờ mình, hạ mặt nịnh bợ để cầu được thân cận, rồi sau mới chịu che chở, giữ gìn cho. Như thế thì kẻ sĩ trung trinh chỉ còn cách hái rau vi mà ăn (như Bá Di, Thúc Tề thời xưa thà hái rau trên núi chứ không ăn lộc của triều đại mình không phục), chịu đói chịu rét, nằm chết trong hang núi mà thôi, há có ai chịu bước tới cửa nhà họ mà kết giao với hạng người ấy hay sao?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video