Thiên thứ tám: Tư hiền (nghĩ đến người hiền, mong có người hiền giúp nước)
Nước còn được là nhờ trị (được cai quản yên ổn, có trật tự), nước mất là do loạn (rối ren, mất trật tự). Làm vua không ai không thích yên ổn mà ghét rối loạn, không ai không mừng khi nước còn mà sợ khi nước mất. Thế nhưng xem sử sách xưa, từ thời gần với thượng cổ đến nay, đã có ba triều đại bị diệt vong (tức nhà Hạ, nhà Thương, nhà Chu), còn những nước thối nát thì nhiều không đếm xuể. Vì sao vậy?
Xét chỗ thất bại của họ, thì đều do vua thường ưa cái khiến nước loạn mà ghét cái khiến nước yên; ghét cái giúp nước còn mà yêu cái làm nước mất. Cho nên dù cách nhau cả trăm đời, năm tháng cách biệt từng kỷ (một kỷ là mười hai năm) (?), bị ngăn cách khắp cửu châu (chín châu, tức toàn cõi Trung Hoa thời xưa), phong tục khác nhau xa nghìn dặm, vậy mà điềm báo mất nước và dấu vết thất bại của họ vẫn giống hệt nhau, như vẽ lại theo cùng một cái com-pa, cùng một cái thước vuông, như hai nửa thẻ tre ghép khớp với nhau.
Cho nên nói: dù có cái tốt đẹp như vua Nghiêu, vua Thuấn (hai vị vua hiền thánh thời thượng cổ), ắt phải được kiểm chứng bằng những bài "Chu tụng" (các bài ca tụng công đức trong Kinh Thi); dù có cái độc ác như vua Kiệt, vua Trụ (hai bạo chúa làm mất nhà Hạ và nhà Thương), ắt bị chê trách trong những bài "Bản", "Đãng" (hai bài thơ trong Kinh Thi chê trách vua tàn bạo, đời sa sút). Tấm gương của nhà Ân không ở đâu xa, ngay ở đời vua nhà Hạ (ý nói nhà Ân nên lấy việc nhà Hạ mất nước làm gương soi cho mình).
Người mắc cùng bệnh với người đã chết thì không thể sống được; nước làm theo cùng cách với nước đã mất thì không thể còn được. Đâu phải lời nói suông! Làm sao biết một người sắp ốm? Vì người ấy không thèm ăn. Làm sao biết một nước sắp loạn? Vì nước ấy không ham dùng người hiền.
Cho nên trong bếp nhà người bệnh không phải là không có món ngon, chỉ vì người bệnh không ăn được nên rốt cuộc đi đến cái chết. Trong quan trường của nước loạn không phải là không có người hiền, chỉ vì vua không biết dùng nên rốt cuộc đi đến diệt vong.
Cơm gạo ngon, kê thơm, rượu ngon, rượu ngọt là những thứ để nuôi sống, vậy mà người bệnh lại ghét, cho rằng không bằng đậu, lúa mạch, cám, bã rượu loãng (?) — đó là triệu chứng sắp chết. Tôn trọng người hiền, dùng người có tài, tin người trung thành, nghe lời can gián là những điều giúp nước được yên, vậy mà ông vua mê muội lại ghét, cho rằng không bằng lời của bọn gian tà, nịnh hót, hèn kém tầm thường, gièm pha bợ đỡ — đó là điềm báo sắp mất nước.
Lão Tử nói: "Chính vì biết lo cái bệnh là bệnh, nên mới không bệnh." Kinh Dịch nói: "Sắp mất rồi, sắp mất rồi! — (biết lo như thế thì vững vàng như) buộc vào gốc dâu rậm rễ." Cho nên người lo giữ sống lâu thì uống thuốc trước khi bệnh đến; ông vua lo giữ yên thiên hạ thì dùng người hiền trước khi loạn xảy ra. Nhờ vậy thân luôn được yên, nước còn mãi mãi.
Bậc thầy thuốc giỏi nhất thì chữa cho cả nước, bậc kém hơn thì chữa bệnh cho người. Việc trị nước vốn giống như việc chữa thân. Bệnh tật là cái bệnh của thân, rối loạn là cái bệnh của nước. Bệnh của thân phải nhờ thầy thuốc mới khỏi, loạn của nước phải nhờ người hiền mới yên. Chữa thân có y thuật của Hoàng Đế (vị vua thời thượng cổ, được coi là ông tổ của y học), trị đời có kinh sách của Khổng Tử.
Thế nhưng bệnh không khỏi, loạn không yên, không phải vì phép châm thạch (chữa bệnh bằng kim châm và kim đá) sai, cũng không phải vì lời của Ngũ Kinh (năm bộ kinh của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu) dối, mà là vì người đem ra dùng không đúng người.
Nếu không đúng người thì com-pa vẽ không tròn, thước thợ kẻ không vuông, dây mực bật không thẳng, thước nước đo không bằng, dùi gỗ lấy lửa không ra lửa, thổi bễ nấu quặng không ra kim loại, đánh ngựa không đuổi kịp, đẩy thuyền không qua được sông. Tám thứ này đều là cái lẽ trời đã bày sẵn, là vật có hình có thể thấy được, vậy mà không đúng người thì vẫn không nên việc; huống hồ là việc ôm đạo lý để vỗ về dân chúng, cưỡi sáu con rồng để điều khiển lòng trời (ý lấy từ Kinh Dịch, chỉ việc bậc thiên tử nắm giữ thiên hạ, thuận theo ý trời)?
Trị đời mà không có người hiền thật thì cũng như chữa bệnh mà không có thuốc thật. Chữa bệnh đáng lẽ phải có nhân sâm thật thì lại nhận được củ cải; đáng lẽ phải có mạch môn đông (một vị thuốc bắc làm từ rễ củ cây tóc tiên) thì lại nhận được lúa mạch hấp. Mình không nhận ra đồ thật, cứ bốc thuốc mà uống, bệnh vì thế mà nặng dần, không tự biết mình bị người lừa.
Rồi lại cho rằng đơn thuốc không đúng, các vị thuốc đều vô ích cho việc chữa bệnh, bèn bỏ hẳn thuốc về sau không dám uống, rồi đi cầu bọn đồng cốt thầy cúng — người như thế có chết cũng đáng.
Vua tìm người hiền, kẻ dưới lại đem kẻ hèn kém ra đáp ứng, không dâng người ngay thẳng mà dâng kẻ cong queo. Mình không tự chọn được người thật, cứ nhận kẻ tầm thường mà cho làm quan, nước vì thế mà loạn dần, không tự biết mình bị kẻ dưới lừa. Rồi lại cho rằng kinh sách không đáng tin, người hiền đều vô ích cho việc cứu loạn, bèn gạt bỏ người hiền thật, không tìm cất nhắc nữa, mà chuyển sang dùng bọn quan lại tầm thường — người như thế có bị diệt vong cũng đáng.
Từ sau Tam đại (ba triều Hạ, Thương, Chu) trở xuống, ai nấy đều lấy củ cải và lúa mạch hấp mà bốc thuốc, nên bệnh ngày càng nặng rồi đi đến cái chết.
Kinh Thư nói: "Người có tài năng, cứ để họ theo đúng việc làm của mình mà phát huy, thì nước mới hưng thịnh." Cho nên các bậc vua đời trước chọn người cho chức quan thì nhất định phải tìm được người có tài, công lao đến được với dân, đức hạnh xứng với chức vị.
Việc lớn thì bàn với người, lại hỏi cả quỷ thần (qua bói toán), trăm họ cùng tán thành người có tài; ra sức thuận theo lẽ phải để cảm động được cả trời đất như thế. Đó là lý do Tam đại dựng nước, phong chư hầu (những vua nước nhỏ được thiên tử ban đất cai quản) mà truyền được con cháu đến trăm đời, trải qua hàng nghìn năm.
Từ sau thời Xuân Thu, theo lối của thời Chiến Quốc, các chức tướng, tướng quốc và quyền thần đều phải là người thân thích. Anh em của hoàng hậu, chồng của công chúa, cháu ngoại nhà vua, dù tuổi còn bé dại, chưa ra khỏi vòng tay quấn tã (?), cũng dựa vào đó mà được chức quan.
Công lao không đến được với dân, ơn huệ không thấm xuống kẻ dưới mà vẫn được phong hầu (tước vị cao, được ban đất phong), nhận nhiều đất phong (lễ phong đất xưa dùng nắm đất gói trong cỏ tranh trắng trao cho người được phong). Lại không thể cai quản dân, đem tài sức ra để đền đáp trăm họ, chỉ ăn không bổng lộc hậu, ngồi không hưởng lộc, chiếm chỗ như cái xác không hồn, chỉ biết chơi bời xa hoa, ngồi đấy mà kiêu căng phung phí, nên tan nát suy bại, không kịp truyền lại cho đời sau.
(Hết đoạn.)
Tử Sản (vị quan giỏi cầm quyền nước Trịnh thời Xuân Thu) có câu: "Chưa biết cầm dao mà bắt người ta cắt, thì thương tổn thật nhiều." Cho nên các vua đời nay đối với họ hàng quyền quý, vì yêu vẻ chiều chuộng xinh đẹp của họ mà không cân nhắc tài năng đã trao chức quan, không cho họ lập công để nương tựa vào lòng dân, mà chỉ cốt nâng cao tước vị, ban thưởng thật nhiều, khiến họ gây oán với dân dưới, mang tội vì điều ác, lỗi lầm chồng chất đã thành thì làm sao không ngã đổ được? Đó chính là cái gọi là "Ông yêu người ta, chỉ là làm hại người ta mà thôi"!
Phép tắc của các bậc vua đời trước: cho dân làm quan thì nhất định phải xét tài năng, xét xong rồi mới ban tước (bậc danh vị), định xong chức vị rồi mới cấp lộc (lương bổng). Nếu ông vua không xét kỹ (?), chỉ lấy người thân thích, kẻ được sủng ái vì nhan sắc mà cho nắm giữ chức quan, thì cũng như lấy đứa con yêu thay người đánh xe, lấy ngọc minh châu thay cho sỏi đá (làm thuốc?) (?) — dù có lòng yêu quý, nhưng việc lật đổ xe lớn và làm chết người bệnh là điều chắc chắn.
Kinh Thư nói: "Công việc của trời, con người làm thay." Sách truyện nói: "Người làm nên công việc của trời đất thì chưa từng không hưng thịnh." Xét từ đó mà nói, vua đời nay muốn cố làm cho kẻ không có công lao được giàu sang, tức là đánh nhau với trời. Bắt kẻ không có đức hạnh (?) đánh nhau với trời cao mà lại muốn đứng vững lâu dài, thì từ xưa đến nay chưa từng có.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video