Thiên thứ bảy: Khảo tích (xét thành tích làm việc của quan lại)
Trong mọi việc lớn của bậc làm vua (ngồi quay mặt về hướng nam, tức ở ngôi vua), không gì gấp bằng biết ai là người hiền. Còn con đường gần nhất để biết người hiền thì không gì gấp bằng khảo công (xét công trạng của từng người). Công trạng được xét thật sự thì việc trị hay loạn liền hiện rõ. Tốt xấu được xác thực thì người ngay thẳng, tài giỏi không bị che lấp, còn kẻ xu nịnh, khéo léo không thể giấu được sự gian trá của mình.
Gươm không đem thử thì sắc hay cùn không rõ. Cung không đem thử thì cứng hay mềm bị nói sai. Chim ưng không đem thử thì giỏi hay vụng còn mù mờ. Ngựa không đem thử thì tốt hay kém còn ngờ vực. Bốn thứ ấy bị lẫn lộn là vì không được thử nghiệm.
Nay quần thần không được thử thì cái hại không chỉ dừng ở chỗ sai lạc, tối tăm, ngờ vực, lẫn lộn, mà còn tất dẫn đến thói biếng nhác, lơ là. Giả như một nhà có năm con mười cháu, cha mẹ không xét ai siêng năng ai yếu nhác, thì người gắng sức sẽ lơi lỏng, còn kẻ lười nhác lại cứ thế làm sai. Đó là con đường hao tổn cơ nghiệp, phá tan gia đình. Cha con anh em, chuyện tính toán trong một nhà mà còn như thế, huống chi quần thần đông đúc, cùng nhau lo việc công?
Sách truyện nói: "Tốt xấu không được làm rõ thì lấy gì ngăn điều ác, khuyến khích điều thiện?" Cho nên người đứng đầu gia đình không xét công thì con cháu lười biếng, nhà tan, nghèo khốn. Quan đứng đầu không xét công thì lại thuộc (viên chức cấp dưới) biếng nhác, kiêu ngạo, kẻ gian tà nổi lên. Bậc đế vương không xét công thì người ngay thẳng, hiền tài bị dìm xuống, kẻ dối trá lấn lướt.
Vì vậy Kinh Thư nói: "Ba năm khảo tích một lần, giáng chức kẻ tối tăm (làm việc kém), thăng chức người sáng suốt (làm việc giỏi)." Ấy là để làm rõ ai hiền ai ngu, và khích lệ cả người có tài lẫn người chưa có tài.
Bậc thánh vương đặt ra trăm quan, đều là để vâng mệnh trời mà cai trị đất, chăn nuôi muôn dân. Vì thế, đã có danh hiệu thì phải xứng với điển chương (phép tắc, quy chế của nhà nước); đã có tên chức phận thì phải tỏ ra hiệu quả trong thực tế. Như thế thì quan không bỏ bê chức vụ, chức vị không giao sai người.
Thái thú, quốc tướng, huyện lệnh, huyện trưởng (thái thú cai một quận, quốc tướng cai một nước chư hầu, huyện lệnh cai huyện lớn, huyện trưởng cai huyện nhỏ) thì hiệu quả là ở việc trị dân. Châu mục, thứ sử (quan giám sát, cai quản cả một châu gồm nhiều quận) thì hiệu quả là ở việc giữ phép nước, làm tai mắt sáng suốt cho triều đình. Cửu khanh (chín vị quan đứng đầu các ngành ở trung ương) chia nhau chức việc để giúp Tam công. Tam công (ba vị quan cao nhất triều đình: thái úy, tư đồ, tư không) thì thống lĩnh chung, lo việc điều hòa âm dương (giữ cho trời đất, bốn mùa và mọi việc trong nước được hài hòa). Tất cả đều phải được khảo xét việc làm, lấy hiệu quả thực tế làm điều tốt đẹp dâng lên vua.
Thị trung (quan hầu cận bên vua), đại phu, bác sĩ (quan có học vấn, chuyên giảng kinh sách và làm cố vấn), nghị lang (quan bàn bạc chính sự) thì lấy lời nói làm chức phận, lấy việc can gián làm nhiệm vụ. Còn các khoa tuyển chọn người tài thời Hán thì có: mậu tài (người tài năng xuất sắc), hiếu liêm (người hiếu thảo và liêm khiết), hiền lương phương chính (người hiền đức, ngay thẳng), đôn phác (người chất phác, thuần hậu), hữu đạo (người có đạo đức), minh kinh (người thông hiểu kinh sách), khoan bác (người rộng lượng, hiểu rộng), vũ mãnh (người giỏi võ, dũng mãnh), trị kịch (người giỏi cai trị nơi nhiều việc, khó khăn). Những tên gọi ấy tự nói lên yêu cầu, danh hiệu đã định sẵn, nên quần thần phải dốc hết lòng, cạn hết suy nghĩ để tiến cử cho xứng với chiếu chỉ của vua.
Nay thì không như thế. Huyện lệnh, huyện trưởng, thái thú, quốc tướng không nghĩ đến việc lập công, mà tham lam, tàn ác, chuyên quyền, phóng túng, không vâng theo pháp lệnh, xâm hại và làm oan dân nhỏ. Quan châu không xử lý, khiến dân phải đi xa đến tận cửa cung vua dâng thư kiện cáo. Thượng thư (cơ quan nắm văn thư và chính vụ trong triều) không lấy đó trách Tam công, Tam công không lấy đó quở châu quận, châu quận không lấy đó trị tội huyện ấp. Vì thế kẻ hung ác, xảo quyệt dễ dàng làm oan cho người khác.
Các quan thị trung, bác sĩ, gián nghị (quan chuyên can ngăn, bàn bạc) có người ở chức nhiều năm mà rốt cuộc không có một lời nào tiến cử người hiền, chê ghét kẻ ác, nhặt lại điều bỏ sót, vá chỗ thiếu sót, vậy mà cũng chẳng phải lo bị giáng chức, cách chức (?).
Còn các quan tiến cử kẻ sĩ thì có người đem kẻ ngu đần ứng khoa mậu tài, đem kẻ ngỗ nghịch ứng khoa chí hiếu, đem kẻ tham lam ứng khoa liêm lại (quan lại liêm khiết), đem kẻ xảo quyệt ứng khoa phương chính, đem kẻ nịnh hót ứng khoa trực ngôn (người dám nói thẳng), đem kẻ khinh bạc ứng khoa đôn hậu, đem kẻ rỗng tuếch ứng khoa hữu đạo, đem kẻ ngoan cố, tối tăm ứng khoa minh kinh, đem kẻ tàn khốc ứng khoa khoan bác, đem kẻ hèn yếu ứng khoa vũ mãnh, đem kẻ ngu ngoan ứng khoa trị kịch. Danh và thực không khớp nhau, điều triều đình đòi hỏi với người được tiến cử không xứng nhau. Kẻ giàu dựa vào tiền của, sức lực; kẻ sang cậy vào thế lực, địa vị then chốt. Người ta lấy nhiều tiền làm hiền, lấy cứng rắn, mạnh bạo làm hơn người. Đó là lý do người ở chức vị phần nhiều không đúng người, và việc nghe xử của quan nhiều lần rối loạn, bỏ bê.
Ngày xưa chư hầu tiến cống kẻ sĩ (dâng người tài lên thiên tử). Tiến cử đúng người một lần thì gọi là ưa đức, hai lần gọi là chuộng hiền, ba lần gọi là có công, và được ban thưởng thêm. Nếu không tiến cống kẻ sĩ thì lần thứ nhất bị giáng tước, lần thứ hai bị cắt đất, lần thứ ba thì mất hết cả tước lẫn đất. Kẻ phụ họa với người dưới mà lừa dối người trên thì bị xử chết. Kẻ phụ họa với người trên mà lừa dối người dưới thì chịu hình phạt. Người được dự bàn việc nước mà không có ích cho dân thì bị gạt bỏ. Người ở ngôi cao mà không tiến cử được người hiền thì bị đuổi đi. Người xưa nhận việc mà coi trọng việc tuyển cử, xét kỹ danh với thực mà định thưởng phạt là như thế. Cho nên mới phân biệt được hiền ngu, có được nhiều kẻ sĩ, làm nên giáo hóa (dạy dỗ, cảm hóa dân theo điều tốt) và yên ổn dân chúng.
Ba đời Hạ, Thương, Chu đều đạt được thái bình. Nhà Hán thánh minh lên ngôi đã trải "bốn tám" năm (có lẽ chỉ hơn ba trăm năm) (?) mà vẫn chưa được thái bình, là vì giáo hóa không được chăm lo (?), công trạng không được xét, thưởng phạt chậm trễ mà ân xá, cho chuộc tội lại quá nhiều lần. Tục ngữ nói: "Gỗ cong ghét dây mực thẳng, kẻ mắc tội nặng ghét chứng cứ rõ ràng." Đó là lý do quần thần thích để mọi thứ lẫn lộn chung chung mà ghét việc khảo công.
Thánh nhân là miệng của trời, hiền nhân là người phiên dịch lời thánh nhân. Vì vậy lời thánh nhân là lòng trời, điều người hiền nói ra là ý của thánh nhân. Bậc thầy đời trước là Kinh quân (tức Kinh Phòng, học giả đời Hán, từng đề ra phép khảo công) đã đặt ra phép xét công trạng theo từng điều mục để lại cho người hiền tài đời sau. Nền móng của thái bình ắt bắt đầu từ đây, sự giáo hóa vô vi (dân tự yên ổn, nước tự trị mà không cần can thiệp nhiều) ắt cũng từ đây mà có.
Cho nên vua đời nay không theo phép khảo công mà lại mong thái bình thì chẳng khác gì bỏ com-pa và thước thợ mà muốn vẽ hình tròn, hình vuông, không có thuyền chèo mà muốn vượt sông lớn. Dù có lúc cũng nói là làm được (?), nhưng không biết rằng theo đúng phép đo lường, tính toán thì dễ hơn và nhanh hơn nhiều.
Các quan và các bậc quan lớn đứng đầu đều có phận sự riêng; mỗi người ở chức của mình thì cứ theo đó mà đòi hỏi hiệu quả. Trăm quận nghìn huyện, mỗi nơi dựa vào việc đã làm trước để tính việc về sau. Lời nói, lời đáp, mỗi điều cứ theo chữ nghĩa của nó mà kiểm chứng với thực tế. Như thế thì người giữ chức không dám biếng nhác, mà kẻ trình bày ý kiến không thể nói dối.
Kinh Thư nói: "Cho dâng bày ý kiến bằng lời nói, lấy công việc mà thử cho rõ ràng, ban xe ngựa, áo mũ theo công lao; ai còn dám không nhường nhịn? Ai còn dám không kính cẩn đáp lại?" Đó là cách vua Nghiêu, vua Thuấn nuôi dưỡng trăm họ mà đưa đến một thời hòa thuận, thịnh trị.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video