Quyển hai
Thiên thứ sáu: Sáng suốt và tối tăm
Nước sở dĩ yên ổn là vì vua sáng suốt; sở dĩ rối loạn là vì vua tối tăm. Vua sở dĩ sáng suốt là vì lắng nghe mọi phía; sở dĩ tối tăm là vì chỉ tin một phía. Cho nên bậc làm vua nếu thông suốt, chịu lắng nghe mọi phía, thì sự sáng suốt ngày càng rộng; nếu nghe theo lời tầm thường, chỉ tin một phía, thì sự ngu muội ngày càng nặng. Kinh Thi nói: "Người xưa có câu: hãy hỏi cả người cắt cỏ, kiếm củi" (ý nói phải hỏi ý kiến cả những người thấp hèn nhất).
Nghiêu, Thuấn (hai vị vua thánh thời thượng cổ) trị nước thì mở rộng bốn cửa, mở sáng mắt nhìn ra bốn phương, mở thông tai nghe khắp bốn phía. Vì thế người trong thiên hạ đều kéo về như nan xe quy về trục, và sự sáng suốt của bậc thánh không chỗ nào không soi tới. Cho nên bọn Cộng Công, Cổn (những bề tôi gian ác thời vua Nghiêu) không thể che lấp được, kẻ ăn nói khéo léo mà hành động gian tà cũng không thể làm vua mê hoặc được.
Tần Nhị Thế (vị vua thứ hai của nhà Tần) thì chỉ lo giấu mình, cắt đứt với trăm quan, gạt bỏ những người xa cách, thấp hèn mà tin dùng Triệu Cao (hoạn quan nắm quyền nhà Tần). Vì thế tai bị bịt lại bởi bề tôi quyền quý, mắt bị che khuất bởi kẻ kiêu căng, ghen ghét. Cho nên thiên hạ tan rã, làm phản mà vua không hề được nghe biết. Ai báo tin đều bị Triệu Cao giết, nên không ai dám nói. Đến khi Chu Chương (tướng của quân khởi nghĩa Trần Thắng) kéo quân tới đất Hý (sát kinh đô nhà Tần) thì vua mới kinh hãi; đến khi Diêm Lạc (con rể Triệu Cao) vào ép vua tự sát thì vua mới hối hận — chẳng phải đã quá muộn sao!
Cho nên bậc làm vua lắng nghe mọi phía, chịu nhận lời người dưới, thì bề tôi quyền quý không thể vu khống, người ở xa không thể lừa dối. Còn nếu coi thường kẻ hèn mà tin kẻ sang, thì lời nói ngay thẳng không có đường đến được triều đình, còn kẻ sĩ trong sạch thì giữ mình, ẩn nấp nơi thôn dã như kẻ có tội (?).
Các quan trong triều là để điều hành, sắp đặt mọi việc, mà nếu phần nhiều kết bè kéo cánh thì phép nước rối loạn. Người hiền là để giúp vua, mà nếu họ trốn tránh, ẩn nấp nơi thôn dã thì vua bị cô lập. Phép nước rối loạn, vua bị cô lập mà vẫn giữ được nước, thì xưa nay chưa từng có.
Cho nên vua sáng suốt khi cai quản mọi người thì chú trọng hỏi lời kẻ dưới để thấu rõ việc bên ngoài, kính cẩn đón nhận người thấp hèn để thu hút người hiền. Vua không gạt bỏ lời nói của ai, không phải vì lời nào cũng dùng được, mà vì sợ rằng gạt bỏ lời vô ích thì sẽ khiến cả lời hữu ích cũng bị khước từ. Vua không coi thường người thấp hèn, không phải vì người nào cũng hiền, mà vì sợ rằng coi thường kẻ kém cỏi thì sẽ làm tắt hy vọng của người hiền.
Cho nên bậc thánh vương nêu khen việc nhỏ để khích lệ việc lớn, ban thưởng cho kẻ tầm thường để chiêu mời người hiền; có vậy rồi người tài giỏi mới tụ về triều đình, tình cảnh của kẻ dưới mới thấu đến vua. Nhờ thế bên trên không có chính sách sai sót, trong hàng quan lại không có kẻ làm rối phép nước. Đó là điều có lợi cho cả vua lẫn dân, mà lại là điều bọn gian nịnh lo sợ.
Xưa kia Trương Lộc (tức Phạm Thư, người nước Ngụy sang nước Tần đổi tên) chỉ một lần được gặp vua Tần mà Nhương hầu (Ngụy Nhiễm, cậu của vua Tần, đang nắm quyền) bị bãi chức; Viên Ti (tức Viên Áng, quan nhà Hán) dâng lời bàn mà Chu Bột (công thần, tể tướng nhà Hán) bị truất. Vì thế kẻ đang nắm quyền thường ghen ghét người ngay thẳng, sợ họ được nói với vua dù chỉ một lời để sửa cái tà của mình. Cho nên bên trên chúng tô vẽ lời giả dối để che lấp lòng vua, bên dưới chúng dựng uy quyền để kìm kẹp kẻ sĩ và dân chúng.
Triệu Cao làm rối chính sự, sợ điều xấu của mình lọt đến tai vua, bèn đón trước mà nói với Nhị Thế: "Bệ hạ cứ hay gặp quần thần, cùng mọi người bàn việc nước thì sẽ trở nên nhàm, nhàm thì lộ ra chỗ kém. Chẳng bằng giấu mình đi mà một mình quyết đoán, như vậy sẽ thần bí mà tôn nghiêm. Thiên tử xưng là 'trẫm' (tiếng vua tự xưng; Triệu Cao giải thích chữ này có nghĩa là điềm báo, chỉ nghe tiếng mà không thấy hình), vốn chỉ nên để người ta nghe danh mà thôi." Nhị Thế vì thế tự giam mình thật sâu trong cung, chỉ cho một mình Triệu Cao vào gặp. Triệu Cao vào thì nói lời êm tai để vua vui lòng, ra thì dựa vào chiếu lệnh để tự tôn mình lên.
Thiên hạ thối nát từ trong ra như cá rữa, người người rủ nhau phản lại nhà Tần. Triệu Cao sợ hãi, đổ hết tội lỗi cho vua, bèn sai Diêm Lạc vào kể tội rồi giết vua. Nhị Thế mong được gặp Triệu Cao một lần mà không được, rồi chết.
Chuyện Điền Thường giam Giản công (vua nước Tề), Náo Xỉ treo Mân vương (vua nước Tề) lên xà nhà mà giết, Nhị Thế cũng đã từng nghe rồi. Thế mà vẫn đi lại vết xe đổ ấy là vì sao? Lỗi ở chỗ không chịu nhận lời can ngăn, khuyên răn của các quan, không chịu nghe lời ca dao, lời bàn tán của dân chúng, lại tự cho mình giỏi hơn Giản công, Mân vương, còn Triệu Cao thì tốt hơn hai bề tôi kia. Cho nên nước đã loạn mà bên trên không biết, tai họa đã nổ ra mà bên dưới không cứu. Đó không phải là mọi người cùng bỏ rơi vua, mà là vua đã đem mạng sống của mọi người buộc cả vào Triệu Cao, tự mình cắt đứt với dân.
Các vua đời suy mạt sau này thì làm sao biết được mối nguy ấy (?). Vua Thuấn nói: "Ta có sai thì các ngươi giúp sửa. Các ngươi đừng trước mặt thì vâng theo, lui về lại nói sau lưng." Cho nên đạo trị nước là phải khuyến khích để người ta can ngăn, mở đường để người ta nói ra; có vậy rồi vua mới sáng suốt, xét rõ mọi việc, và tình hình trị nước mới thông suốt.
Vả lại, những bề tôi kiêu căng sở dĩ thích che giấu người hiền là vì đã lo người ấy đem lẽ phải ra mà uốn nắn mình, lại còn thẹn vì mình ngồi trên mà sự sáng suốt không bằng kẻ dưới, giữ chức vụ mà mưu kế lại không do mình nghĩ ra. Vì thế Khích Uyển (đại phu nước Sở) được lòng mọi người thì Tử Thường (lệnh doãn nước Sở) giết đi; Khuất Nguyên được vua tin dùng thì Tử Tiêu, Tử Lan bày lời gièm pha; Cảnh Thọ (tức Cảnh Thọ Xương, quan nhà Hán) lập ra kho thường bình (kho lúa của nhà nước, khi lúa rẻ thì mua vào, khi lúa đắt thì bán ra để giữ giá ổn định) thì Nghiêm Diên (tức Nghiêm Diên Niên) ghen ghét mưu kế của ông; Trần Thang (tướng nhà Hán) giết được Chất Chi (thủ lĩnh Hung Nô) thì Khuông Hành (tể tướng nhà Hán) bới móc công lao của ông.
Xét theo đó thì thấy: người ở địa vị thấp hèn mà muốn đem điều tốt dâng lên vua thì ắt trước hết phải trở thành kẻ thù của bọn được sủng ái. Bọn kia dựa vào ân sủng sẵn có mà ngăn trở ở bên trong, còn mình ở chỗ thấp hèn lại muốn tự tỏ lòng mình ở bên ngoài. Đó chính là lý do vì sao ông vua muốn làm điều tốt và kẻ sĩ muốn hết lòng trung, tuy cùng sống một thời, cùng mang nỗi lo soi tỏ cho nhau (?), mà rốt cuộc vẫn không thể gặp được nhau.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video