Thiên 5 — Thiên 5 — Hiền nan: cái khó của người hiền

 Thiên thứ năm: Hiền nan (cái khó của người hiền)

 Đời sở dĩ không được yên ổn, trật tự là vì người hiền gặp nhiều cái khó. Cái gọi là "hiền nan" không chỉ là nói bản thân phải sáng suốt, sống theo đạo đức và lẽ phải. Cái khó ấy là cái khó của việc tìm được người hiền, chứ không phải cái khó mà người hiền phải chịu. Cho nên cái gọi là "hiền nan" ở đây là muốn nói rằng: theo điều thiện thì bị ghen ghét, làm việc hiền thì bị đố kỵ, và thế nào cũng gặp hoạn nạn.

 Vua Thuấn nhà Ngu từng bị xua đuổi, hãm hại (?), Ngũ Tử Tư (bề tôi nước Ngô, bị vua Ngô ép phải tự sát) bị giết. Bậc thánh (người có đức và trí cao nhất) và bậc đại hiền mà còn không tự tránh khỏi lòng ghen ghét đố kỵ của người khác, huống hồ là người ở đời thường? Vì thế những kẻ sĩ (người có học, có thể ra làm quan) ưu tú, tuy có tài năng và phẩm chất tốt đẹp, vẫn không được đi theo đường ngay thẳng để thực hiện chí hướng của mình.

 Xử sĩ (người có tài đức nhưng không ra làm quan) không được sống ngay thẳng, quan trong triều không được nói thẳng; vì thế phong tục và việc giáo hóa dân hư hỏng, còn ông vua u mê thì bị cô lập. Vua nước Tề vì thế mà bị cướp nước, vua nước Lỗ vì thế mà bị đuổi khỏi nước. Họ đều thất bại, nghiêng đổ đến mức chống đỡ không xuể, còn đâu mà nghĩ đến việc làm cho nước yên trị? Cho nên kẻ đức mỏng thì ghét nghe chuyện người khác làm điều tốt, kẻ cai trị rối loạn thì ghét nghe lời bàn về cách trị nước. Vì thế nhà Tần, triều đại đã mất nước, mới giết những người tụ nhau bàn tán và chôn sống các thuật sĩ (những người theo học thuật, gồm nho sinh và phương sĩ).

 Người thế tục ngày nay, có không ít kẻ chính mình khinh nhờn cha mẹ mà lại ghét người khác kính trọng cha mẹ, chính mình lơ là cha mẹ mà lại ghét người khác thương yêu cha mẹ. Đâu chỉ hạng dân thường, người có tài cũng có lúc như vậy.

 Đặng Thông được Hán Văn Đế sủng ái. Ông hết lòng thờ vua, không làm trái ý, mút mủ ung nhọt cho vua mà không hề tỏ vẻ ngại ngần. Vua bị bệnh, trong lòng không vui, thong thả hỏi: "Trong thiên hạ ai yêu trẫm (cách vua tự xưng) nhất?" Đặng Thông muốn khen lòng hiếu của thái tử (con vua được chọn nối ngôi), bèn đáp: "Không ai yêu bệ hạ (cách gọi tôn kính dành cho vua) bằng thái tử." Đến khi thái tử vào thăm bệnh, vua bảo thái tử mút mủ ung nhọt. Thái tử lộ vẻ khó chịu, vua không vui, cho thái tử lui ra. Sau đó thái tử nghe nói Đặng Thông vẫn thường mút ung nhọt cho vua, bèn xấu hổ mà oán ghét ông. Đến khi lên nối ngôi, thái tử bèn bắt tội Đặng Thông, khiến ông phải chết đói.

 Việc làm của Đặng Thông là hết lòng hết sức mà không hại ai. Lời nói của ông là để khen thái tử, làm rõ lòng hiếu của con và lòng thương của cha. Thái tử tự mình không làm được như lời khen, lại kết oán và đổ lỗi cho ông. Khen chỗ hay của người, muốn làm sáng tỏ lòng hiếu của người ta mà còn bị tội, huống hồ là vạch ra chỗ dở của người để uốn nắn thói đời?

 Phàm kẻ sĩ sở dĩ được coi là hiền là nhờ lời nói và việc làm. Lời nói trung thực, ngay thẳng không chỉ là khen người mà thôi, thế nào cũng có chỗ đụng chạm. Việc làm của người con hiếu không chỉ là mút ung nhọt mà thôi, thế nào cũng có lúc phải can ngăn, chỉnh sửa. Vậy thì kẻ sĩ giữ nết ngay và dám bàn luận việc đời mà không mang tiếng bị ghen ghét, tránh được tội hình phạt và chém giết, ấy là người may mắn. Vì thế Tỷ Can (chú vua Trụ nhà Thương, can vua nên bị giết) bị mổ tim, Cơ Tử (cũng là chú vua Trụ) phải giả làm nô lệ, Bá Tông (quan đại phu nước Tấn, nói thẳng nên bị hại) vì thế mà chết, Khích Uyển (quan đại phu nước Sở, bị gièm pha) vì thế mà mất mạng.

 Trong nước không thiếu đàn ông hay đố kỵ, cũng như trong nhà không thiếu đàn bà hay ghen. Từ thời xưa gần đây đến nay, từ ngoài vào trong, những kẻ tranh công danh, ghen ghét người hơn mình đâu có hiếm?

 Ta tưởng chỉ có hai người cùng hiền thì hẳn sẽ không hại nhau chăng? Thế mà Phạm Thư hạ bệ Bạch Khởi, Công Tôn Hoằng chèn ép Đổng Trọng Thư. Phải chăng vì cùng làm quan một triều, cùng thờ một vua, nên tranh nhau ân sủng và bổng lộc? Vậy chỉ những người khác nước, khác đường, lợi hại không dính dáng nhau mới tránh được chăng? Thế mà Tôn Tẫn trau dồi tài năng ở nước Sở, Bàng Quyên ở nước Ngụy đã biến sắc vì ghen, dụ ông sang rồi chặt chân ông. Hàn Phi tỏ rõ tài trị nước ở nước Hàn, Lý Tư ở nước Tần lo nghĩ tính toán, đưa ông sang rồi giết đi. Than ôi, kẻ sĩ ghen ghét nhau sao đến mức này!

 Phải chăng vì chưa được vua biết đến nên mới chịu họa? Vậy chỉ cần được vua biết đến là có thể yên tâm tin cậy chăng? Thế mà Kinh Phòng nhiều lần cùng Hán Nguyên Đế bàn bạc, tranh luận, được vua giao đặt ra phép khảo công (cách xét thành tích của quan lại) và chọn thái thú (quan đứng đầu một quận). Triều Thác vốn được Hán Cảnh Đế biết rõ, được giao soạn các điều luật nhà Hán mà không hề rối loạn. Hai ông ấy đối với vua có thể nói là được biết sâu và được sủng ái khác thường. Vậy mà Kinh Phòng chết oan, vua chẳng hề hay biết; Triều Thác bị chém rồi vua mới hối hận.

 Phải chăng vì tài trí chưa đủ giữ thân nên mới mắc nạn? Vậy chỉ bậc đại thánh mới không bị liên lụy chăng? Thế mà Đế Ất vì giữ nghĩa mà bị giam (?), Văn Vương (vua hiền, người mở nền nhà Chu) vì làm điều nhân mà bị bắt giữ. Những người dốc hết sức làm điều nhân nghĩa, ngồi ở ngôi quay mặt về hướng nam (tức ngôi vua, vì vua ngồi quay mặt về phương nam), có các quan sư doãn, khanh sĩ (các quan đại thần) dưới quyền, mà còn không tránh được nạn. Vậy thì việc Khổng Tử bị đuổi đến nỗi dấu chân cũng bị xóa, Thúc Hướng (quan đại phu nước Tấn) bị trói giam, Khuất Nguyên (bề tôi nước Sở) bị đày rồi trầm mình xuống sông, Giả Nghị (học giả thời Hán) bị giáng chức, Chung Ly bị phế bỏ, Hà Sưởng bị trói buộc, Vương Chương bị khép tội, Bình A hầu bị đuổi đi — so ra đó còn là những kẻ sĩ ở bậc nhẹ.

 Kinh Thi có câu: "Không tội không lỗi, mà miệng gièm pha vẫn ồn ào." Lại có câu: "Lòng người kia, việc gì mà chẳng dám làm?" Xét theo đó, sự công kích của bọn ghen ghét, nịnh bợ quả thật là khéo! Thánh hiền sống ở đời quả thật là nguy!

 Cho nên cái gọi là "hiền nan" không phải là khó làm người hiền, mà là khó tránh được tai họa. Những bậc đại thánh và các bậc hiền kia, công thành danh toại, có người được phong tước tới hầu, bá (các bậc tước quý tộc cao), có người giữ ngôi tới công, khanh (các chức quan đầu triều), nắm giữ thiên quan (chức vụ trong triều, coi như thay trời làm việc), được vua để ý chọn lựa trong lòng, ngày đêm hầu yến bên vua, danh tiếng vang xa mà còn bị như thế. Huống hồ là những người dân sống ẩn nơi ruộng đồng, những kẻ sĩ ở ẩn trong hang núi, phải nhờ người khác mới được tiến cử, phải đợi dư luận mới được tin dùng? Vì thế người trí mới khóa miệng buộc lưỡi, như túi bị thắt chặt miệng, cùng nhau im lặng mà thôi.

 Vả lại, hạng người tầm thường nơi xóm ngõ thì biết gì đâu? Chỉ thấy bụi bay mà đoán, nghe đồn đại mà theo thôi. Xem lời bàn của họ thì thấy họ không dựa vào việc làm của người ta trong chốn nhà riêng (?) để xét thực hư của lời khen chê. Họ chỉ coi kẻ khen mình trước mặt là người trí, kẻ nịnh mình là người nhân, kẻ ở chỗ gian dối kiếm lợi là người có đức hạnh, kẻ ăn cắp bổng lộc chức vị là người hiền mà thôi. Họ đâu còn biết gốc rễ của hiếu đễ (hiếu thảo với cha mẹ, kính nhường anh trên), sự ngay thẳng của lòng trung chính, sự giáo hóa của cương kỷ (giềng mối, phép tắc giữ trật tự xã hội), và con đường gốc mà mọi việc phải quay về? Vì thế Bào Tiêu (ẩn sĩ thời Chu, không chịu sống theo đời) mới đứng chết khô bên đường, Từ Diễn (ẩn sĩ cuối thời Chu, phẫn đời) mới ôm đá tự trầm mình xuống biển.

 Tục ngữ có câu: "Một con chó sủa thấy bóng, trăm con chó sủa theo tiếng." Người đời ghét thói này đã lâu lắm rồi! Ta đau lòng vì đời không xét được thật giả, nên đặt ra một chuyện ngụ ngôn để nói rõ lòng mình:

 Nay xem cách các quan phụ trách chọn kẻ sĩ, thấy giống như ông Tư Nguyên (người coi việc đồng nội) đi săn. Xưa có ông Tư Nguyên đốt cỏ săn thú giữa đồng. Một con hươu chạy về phía đông, Tư Nguyên hò hét đuổi theo. Đám người ở phía tây đang đuổi một con lợn, nghe tiếng Tư Nguyên hò, liền đua nhau cất tiếng hò theo. Tư Nguyên nghe thấy nhiều người hò, liền bỏ việc đuổi hươu của mình, chạy sang bên ấy nấp chờ, và gặp một con lợn xấu xí tầm thường. Tư Nguyên mừng lắm, tưởng mình bắt được con thú trắng quý hiếm báo điềm lành, bèn dốc hết cỏ và thóc, vét sạch kho lẫm để nuôi nó. Con lợn cúi lên ngẩng xuống, kêu ụt ịt, làm ra dáng điệu và tiếng kêu khác thường, Tư Nguyên càng quý nó hơn. Chẳng bao lâu, gió dữ nổi lên, mưa lớn đổ xuống, dội lên con lợn to, bùn đất bôi bên ngoài bị trôi hết. Nó hoảng sợ, kêu bật ra tiếng thật, bấy giờ mới biết đó chỉ là con lợn đực già nuôi trong nhà. Đó là cái lỗi chạy theo tiếng hò, đuổi theo tiếng vọng. Mọi người gặp chuyện như vậy mà vẫn chưa chịu tỉnh ngộ (?).

 Vua chúa đời nay đối với kẻ sĩ, mắt thấy người hiền thì không dám dùng, tai nghe nói có người hiền thì lại tiếc là không kịp có được. Tuy tự mình biết người, vẫn không dám chọn, nhất định phải đợi các quan tiến cử; như thế cũng sợ sẽ mất con kỳ lân, con hươu mà lại được con lợn đực già. Vì sao vua không phân biệt được? Vì chưa gặp cơn biến gió mưa. Giả sử một sớm những việc chính sự khác thường cùng dồn đến (?), thì bọn lòng dạ hiểm hẹp và hạng tầm thường hèn kém cũng sẽ lộ ra mà phân biệt được.

 Bọn tiểu nhân kéo bè kết đảng để giữ chặt địa vị, gièm pha ghen ghét, cùng nhau sủa cắn người hiền, gây ra tai họa đổ nát đâu có hiếm? Ba triều đại Hạ, Thương, Chu vì thế mà nghiêng đổ, các nước chư hầu vì thế mà diệt vong, vậy mà người đời sau vẫn không sửa được. Vì thế trăm quan nhiều lần không giữ được chức trách, và thiên mệnh (mệnh trời trao quyền cai trị cho một triều đại) nhiều lần đổi dời, không ở mãi một nơi. Kinh Thi có câu: "Nước đã sắp đứt hẳn, sao không chịu soi xét!" Than ôi! Các vua chúa tầm thường đương thời không xét đến điều này.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video