Thiên Thực cống (tiến cử người có tài thật) – thứ mười bốn
Nước nhờ người hiền mà hưng thịnh, vì kẻ nịnh mà suy; vua nhờ bề tôi trung mà yên, vì lòng ghen ghét người tài mà nguy. Đó là lời bàn thông thường xưa nay, ai ai cũng biết. Thế mà nước suy, vua nguy vẫn nối gót nhau không dứt, lẽ nào đời không có kẻ sĩ trung thực, thẳng thắn? Thật ra cái khổ là đạo trung thực, thẳng thắn không được thi hành mà thôi.
Trong khoảng mười bước chân ắt có cỏ tốt; ấp chỉ mười nhà ắt có kẻ sĩ giỏi. Người hiền tài sinh ra ngày này nối tháng khác, chưa từng thiếu hay dứt. Cho nên nhà Ân lúc loạn vẫn có ba bậc nhân (Vi Tử, Cơ Tử, Tỷ Can, ba người hiền thời vua Trụ), nước Vệ nhỏ bé mà vẫn nhiều bậc quân tử. Nhà Hán đất rộng, dân đông, triều đình trong sạch sáng suốt, trên dưới đều chỉnh đốn, vậy mà trong quan trường không có viên lại ngay thẳng, trên các chức vị không có bề tôi giỏi. Đó không phải đời nay không có người hiền, mà là người hiền bị gạt bỏ, bị ngăn trở, không đến được triều đình của bậc vua thánh mà thôi.
Người dốc chí theo đạo thì ít bạn, kẻ chạy theo thói đời thì nhiều bè. Vì thế cả đời đều kết bè đảng, dùng tình riêng, đua nhau bỏ cái chất thật mà chạy theo vẻ hào nhoáng (?). Người tiến cử kẻ sĩ không còn dựa vào phẩm chất, tài cán, không căn cứ vào tài năng và đức hạnh. Họ chỉ bịa ra lời khen suông, nói tràn lan không chút kiêng dè (?). Họ chọn người giỏi chữ để viết lời tiến cử (?). Các bậc công khanh (các quan đại thần ở triều), thứ sử (quan giám sát một châu), cùng các thuộc quan duyện và tòng sự (những viên chức giúp việc dưới quyền) tiến cử người vào các khoa mậu tài (khoa tiến cử người có tài xuất sắc) và hiếu liêm (khoa tiến cử người hiếu thảo, liêm khiết thời Hán), số người lên tới gần hai trăm. Xem lần lượt bản trạng (tờ ghi lời tiến cử) của họ, thì ai cũng được tả là đức ngang Nhan Uyên, Bốc Thương (Tử Hạ), Nhiễm Ung (các học trò giỏi của Khổng Tử). Nhưng xét thực hạnh và tài năng, phần nhiều không đạt nổi bậc trung. Nếu quả thật ai cũng như lời trong bản trạng, thì mỗi năm triều đình được tới hai trăm bậc đại hiền. Vậy cớ sao trời vẫn giáng tai dị (thiên tai và điềm lạ, được coi là lời trời răn trách người cầm quyền) để răn trách? Đó chính là bằng chứng những lời ấy không có thật.
Nói chuyện cơm kê ngon, ăn thịt béo thì nét mặt hớn hở, nhưng không bằng cơm gạo xấu, rau lê hấp mà thật sự ăn được vào miệng. Ngắm tranh vẽ Tây Thi, Mao Tường (hai mỹ nhân nổi tiếng thời xưa) thì trong lòng vui thích, nhưng không bằng người vợ xấu, nàng thiếp quê mùa thật sự hầu hạ trước mặt. Phô trương tiếng khen cao xa, cố che giấu tì vết để lừa nhau, khoe nhau thì nghe êm tai, nhưng không bằng chọn người trung thực, có đức hạnh thật, có thể giao việc quan. Chu Hiển vương câu nệ theo thời thế (?), nên để mất Tô Tần (?); Yên vương Khoái ham tiếng tốt hão, nên nhường ngôi cho Tử Chi (khiến nước Yên đại loạn). Cả hai đều bỏ cái thật mà nghe theo tiếng tăm, đó là lỗi của kẻ ưa lời ngọt tai.
Bậc thánh thì toàn vẹn, người hiền thì có chỗ hay chỗ dở. Chu Công không đòi hỏi một người phải đủ mọi mặt; bốn người bạn hiền thời xưa cũng mỗi người một sở trường, không ai gồm đủ tài của người khác. Huống chi là đời suy mạt? Cho nên những người phò tá Hán Cao Tổ, những tướng và quan đại thần của Quang Vũ đế, đều không do tiến cử giả dối mà có, cũng không bị đòi hỏi phải gồm đủ mọi đức hạnh. Có những người bị nhà Tần (lúc sắp mất nước) bỏ rơi, bị Vương Mãng ruồng bỏ, vậy mà hai vị tổ (Cao Tổ và Quang Vũ) dùng họ để dẹp bạo loạn, làm nên cảnh yên ổn. Nay đang đời thái bình mà lại bảo không có kẻ sĩ, nhiều lần mở các kỳ tuyển chọn đặc biệt mà vẫn không tìm được người thật, thật đáng phẫn uất!
Chiếu lệnh của vua sáng như tiếng nói, thì sự hưởng ứng của bề tôi trung phải như tiếng vang đáp lại. Dài ngắn, lớn nhỏ, trong đục, nhanh chậm, ắt phải khớp với nhau. Cho nên tìm ngựa thì hỏi về ngựa, tìm lừa thì hỏi về lừa, tìm chim ưng thì hỏi về chim ưng, tìm ngựa lông đốm thì hỏi về ngựa lông đốm. Ra lệnh theo cách ấy thì thưởng phạt ắt phân minh, đúng mực.
Bàn chuyện cao xa mà lừa dối nhau, không bằng nói lời trung thực, thành thật. Vả lại, người ta mài ngọc bằng đá, luyện kim loại bằng muối, giặt gấm bằng cá (?), giặt vải bằng tro. Muôn vật vốn có cái lấy thứ rẻ để xử lý thứ quý, lấy thứ xấu để xử lý thứ đẹp. Người khôn bỏ chỗ kém mà lấy chỗ giỏi của người khác để làm nên công việc; vua sáng dùng kẻ sĩ cũng như thế. Đồ vật còn có chỗ dùng thích hợp, không bỏ phí công dụng của nó, huống chi là con người?
Sửa mình, giữ nết cẩn thận, đôn hậu, ngay thẳng, trong sạch liêm khiết, điềm đạm, vô vi (không bày đặt, không mưu cầu lợi danh), đó là gốc của việc giáo hóa dân. Lo cho vua, thương dân, một mình nhìn thấu nguồn gốc của loạn, ưa điều thiện, ghét điều ác, thưởng phạt nghiêm minh, đó là tài để cai trị. Vua sáng gồm cả hai điều tốt ấy mà thu dùng cả hai loại người. Hai loại ấy là khí cụ để thi hành việc nước, ví như vàng ngọc là của báu, như sắt cứng là đồ dùng (?). Không có hai thứ báu ấy, mà chỉ chăm làm điều khác lạ để cầu danh, giả vờ thanh tĩnh để mê hoặc mọi người, thì làm hư thói tục, hại nếp sống tốt. Những kẻ đời nay chuộng hư danh, đó gọi là lối "kiên bạch" (vốn là thuyết "đá cứng, đá trắng" của Công Tôn Long, ở đây chỉ lối lý sự rỗng, khéo nói mà vô dụng). Lối hành xử kiên bạch ấy vua sáng ghét bỏ, phép tắc của đấng quân vương không chấp nhận.
Cho nên khi chọn người hiền, tiến cử kẻ sĩ, phải xét kỹ sự trong sạch, giản dị của họ, dựa vào sự thật mà nói. Nếu họ có lỗi nhỏ thì đừng cố che đậy, tô vẽ để thổi phồng tiếng tăm suông. Kẻ sĩ có một tài thì cứ theo sở trường mà tiến cử. Người ra làm quan hay người ở ẩn, người im lặng hay người lên tiếng, đừng ép ai phải gồm đủ cả. Như vậy thì những bậc như Tiêu Hà, Tào Tham, Chu Bột, Hàn Tín (các công thần khai quốc nhà Hán) có gì khó mà không tìm được? Những người như Ngô Hán, Đặng Vũ, Lương (?), Đậu Dung (các công thần thời Quang Vũ) cũng có thể có tới mười phần (?). Mỗi người được dùng vào chỗ thích hợp, lường tài mà giao việc, thì các chức quan không bị bỏ trống, công việc có thể hoàn thành, thái bình có thể đạt tới, kỳ lân (con vật linh, xuất hiện là điềm báo thái bình) có thể kéo đến.
Vả lại nước Yên nhỏ, địa vị thấp, vậy mà Yên Chiêu vương còn chiêu tập được người tài giỏi của nước khác, dấy binh dẹp bạo loạn, làm nên một nước yên ổn và mạnh mẽ. Nay đất nhà Hán rộng lớn, thiên tử tôn quý và sáng suốt, vậy mà chẳng có lấy một bề tôi giỏi. Đó thật là vì không xót thương nỗi sầu khổ của muôn dân, không gấp rút tìm người hiền giúp việc trị nước mà thôi. Khổng Tử nói: "Chỉ là chưa nghĩ đến thôi, chứ có gì là xa đâu?" Quan lại trung lương thật dễ tìm, chỉ xem bậc vua thánh có muốn hay không mà thôi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video