Thiên 15 — Thiên 15 — Ban lộc: chia bổng lộc

 Quyển bốn

 Thiên thứ mười lăm: Ban lộc (chia bổng lộc, tức định mức lương bổng cho quan lại theo từng cấp bậc)

 Thời thượng cổ, muôn dân mới sinh ra, chưa có kẻ trên người dưới mà vẫn tự thuận theo trật tự. Trời chưa phải can thiệp, vua cũng chưa được lập ra. Về sau dần dần có kẻ gian trá cướp bóc, có kẻ lấn át hà hiếp nhau, xâm đoạt không ngừng, gây hại lớn cho dân. Bấy giờ trời mới giao cho thánh nhân trông coi, chăn dắt dân, khiến dân không đánh mất bản tính. Khắp bốn biển đều được nhờ, không ai không chịu ơn đức, mọi người cùng tôn phò, gọi người ấy là thiên tử (con trời, tức vua).

 Cho nên trời lập vua không phải vì thiên vị riêng người ấy, để người ấy sai khiến dân, mà là để trừng trị kẻ bạo ngược, trừ bỏ điều có hại, làm lợi cho muôn dân. Vì vậy phải bàn với người và hỏi cả quỷ thần (vừa bàn bạc với mọi người, vừa bói toán hỏi ý quỷ thần), ai có tài thì được ở ngôi ấy. Kinh Thi nói: "Lớn lao thay Thượng đế! Soi xuống cõi dưới rực rỡ uy nghiêm. Xem xét bốn phương, tìm hiểu nỗi khổ của dân. Chỉ có hai nước này, chính sự chẳng được lòng dân. Chỉ có bốn nước kia, bèn xét bèn lường. Thượng đế chỉ ra, ghét sự xấu ác của chúng. Bèn ngoảnh nhìn về phía tây, chỉ nơi này mà cho ở." Câu thơ ấy nói rằng chính sự của hai nước Hạ và Ân (hai triều đại trước nhà Chu) không được lòng dân, vì chúng xa hoa khoe khoang, phô trương to lớn. Thượng đế ghét bỏ, bèn tìm vị thánh nhân hiểu nỗi khổ của dân, cùng bốn nước trong thiên hạ xét lường rồi cho người ấy lên ngôi.

 Các bậc hiền triết, người tốt đời trước ghét sự xa hoa khoe khoang, phô trương không có giới hạn, nên mới suy xét, noi theo phép tắc, nêu rõ thứ bậc lễ nghi, đặt ra khuôn phép tốt đẹp, treo lên để lưu truyền mãi mãi. Vì thế sách Truyện (Tả truyện, sách chép sử thời Xuân Thu) nói: "Đặt ra lễ, thì số vật dâng ở bậc cao nhất không quá mười hai, đó là đạo của trời." Cho nên các bậc thánh đời trước, việc tịch điền (thửa ruộng vua đích thân cày lấy lệ để làm gương khuyến khích nghề nông, hoa lợi dùng vào việc cúng tế) có chế độ, việc cúng thần có mức độ, việc phụng dưỡng bản thân có chừng mực, việc lễ đãi người hiền có số định. Trên dưới lớn nhỏ, sang hèn thân sơ đều có thứ bậc và nghi thức riêng; các bậc giảm dần, mỗi người được bổng lộc đủ xứng với tước vị của mình, việc công việc tư đều theo đúng đẳng cấp, lễ được thi hành theo đức và nghĩa.

 Vào thời ấy, trong chín châu (toàn cõi Trung Hoa xưa, chia làm chín vùng), cộng lại rộng ba nghìn dặm, có tám trăm nước. Việc chia bổng lộc lấy mức của người nông dân bậc trên làm chuẩn (người cày giỏi trên một trăm mẫu ruộng nuôi được chín người). Bắt đầu từ người dân thường làm việc trong quan phủ, bổng lộc đủ thay cho việc cày ruộng, tức nuôi được chín người. Hạ sĩ (bậc quan thấp nhất) của chư hầu (vua các nước nhỏ chịu phong của thiên tử) cũng vậy. Trung sĩ được gấp đôi hạ sĩ, nuôi mười tám người. Thượng sĩ được gấp đôi trung sĩ, nuôi ba mươi sáu người. Đại phu (bậc quan trên hàng sĩ) được gấp đôi thượng sĩ, nuôi bảy mươi hai người. Khanh (bậc quan cao nhất dưới vua, trên đại phu) của nước nhỏ được gấp hai đại phu. Khanh của nước bậc vừa được gấp ba đại phu. Khanh của nước lớn được gấp bốn đại phu, nuôi hai trăm tám mươi tám người. Vua mỗi nước được gấp mười khanh của nước mình. Thái ấp (vùng đất được ban để thu tô thuế làm bổng lộc) của tam công (ba chức quan cao nhất bên cạnh thiên tử) ngang với tước công, tước hầu, tức vuông một trăm dặm (công, hầu, bá, tử, nam là năm bậc tước phong cho chư hầu, từ cao xuống thấp). Thái ấp của khanh ngang tước bá, vuông bảy mươi dặm. Thái ấp của đại phu ngang tước tử, tước nam, vuông năm mươi dặm. Thái ấp của nguyên sĩ (thượng sĩ của thiên tử) ngang với phụ dung (nước nhỏ phụ thuộc vào chư hầu lớn, không được trực tiếp chầu thiên tử), vuông ba mươi dặm. Ai lập được công thì được phong đất.

 Vì thế quan lại chuyên lo việc công, không phải bận tâm việc nhà riêng. Con em chuyên lo học hành, không chạy theo tiền của lợi lộc, đóng cửa giữ mình, không tranh giành với dân, mà cũng không lâm vào cảnh đói rét, nên không sa ngã. Bề tôi được nuôi dưỡng dư dả mà không túng quẫn, quan lại yêu chức phận mà không tham lam, dân yên ổn mà chăm chỉ gắng sức. Như thế là nền móng của thái bình đã được dựng lên. Rồi lại thận trọng việc tiến cử chọn người, rõ ràng trong việc giáng chức hay thăng chức, chức quan có đúng người, người gánh vác đúng chức phận. Kính cẩn thuận theo trời cao, cẩn thận ban lịch thời vụ cho dân, như thơ nói: "Cùng vợ con ta, mang cơm ra ruộng phía nam." Người trên chăm giữ lễ tiết, sửa mình cho ngay để làm gương cho kẻ dưới; kẻ dưới vui với chính sự, ai nấy vui lòng dốc hết sức tôn phò người trên. Vì vậy trời đất giao hòa thông suốt, âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của trời đất, như sáng và tối, nóng và lạnh) hài hòa, dân không gian dối, cơ hành (vốn là tên các ngôi sao trong chòm Bắc Đẩu, ví với then chốt của quyền chính) không nghiêng lệch, khí đức lan tỏa khắp nơi và tiếng ca tụng nổi lên.

 Về sau, vì lơ là việc nuôi dưỡng người hiền nên người ta nhớ tới bài thơ "Lộc minh" (bài trong Kinh Thi tả cảnh vua mở tiệc đãi bề tôi và khách hiền); vì bỏ rơi họ hàng tông tộc nên có lời oán trách trong bài "Thái phồn" (bài trong Kinh Thi về việc hái rau phồn để cúng tế); vì đánh thuế theo từng mẫu ruộng nên bài "Thạc thử" (bài trong Kinh Thi ví quan lại bóc lột như con chuột to) ra đời; vì thuế má nặng nề nên lời kêu khổ của người nước Đàm được truyền đi (chỉ bài "Đại đông" trong Kinh Thi, do một đại phu nước Đàm làm, kể việc dân phía đông bị vơ vét); vì chia bổng lộc thiên lệch nên có lời châm chích trong bài "Kỳ phụ" (?); vì sứ giả bị bỏ mặc (?) nên có lời mỉa mai trong bài "Miên man" (bài trong Kinh Thi nói về kẻ đi đường xa mệt nhọc mà không ai đoái hoài). Cho nên rốt cuộc đất nước hao mòn, rối loạn, suy yếu.

 Đến khi nhà Chu suy yếu thì năm bá (năm vị chư hầu lần lượt xưng bá, nắm quyền chi phối các nước thời Xuân Thu) nổi lên; sáu nước (Tề, Sở, Yên, Hàn, Triệu, Ngụy thời Chiến Quốc) suy kiệt thì nhà Tần tàn bạo trỗi dậy. Họ trái với nghĩa lý mà chuộng uy lực, hủy bỏ phép tắc lễ nghi mà làm điều tham lam, đánh thuế nặng để làm giàu cho mình, ép bề tôi bên dưới để làm suy yếu các chi họ (?). Người có văn đức không được phong tước, các liệt hầu (những người được phong tước hầu) cũng không được hưởng (?). Vì thế người hiền không thể giữ lễ để theo đạo, các quan không thể không làm điều cong vạy để chạy theo lợi. Vua lại liên tục ân xá, dung túng cho bọn giặc, dân không biết xấu hổ nên trộm cắp tràn lan.

 Vì sao vậy? Vì dân đều chịu ảnh hưởng mà thay đổi theo thói của người trên (như cỏ rạp theo gió), lại bị tai họa sát thân, đói rét bức bách. Đó là lý do Tàng Hột (đại phu nước Lỗ thời Xuân Thu) không thể trị tội kẻ trộm (ông cho rằng chính người cầm quyền tham lam đã dẫn dân tới trộm cắp). Kinh Thi nói: "Gió lớn có lối đi của nó, kẻ tham lam làm hỏng đồng loại." Lại nói: "Ngươi dạy thế nào, dân bắt chước thế ấy." Cho nên các vị vua đời trước khi sắp ban hiệu lệnh đều ân cần cẩn thận, chỉ sợ lệnh không đúng mà dẫn dân vào đường tà. Vì thế họ soạn ra phép tắc làm chuẩn mực cho dân, trên dưới cùng tuân theo, không có sự thiên vị cong vạy. Các quan phủ (?) đặt ra pháp luật, chưa từng nghe việc tha cho kẻ có tội, hay coi của đút lót trong việc xử án là thứ quý.

 Cho nên bậc vua sáng suốt cai trị dân chúng ắt theo đường lối ngay chính, không vơ vét đến mức không biết chán (?), chăm giữ lễ tiết mà hậu đãi kẻ dưới, khôi phục đạo đức mà đề cao giáo hóa, khiến ai nấy đều đầy đủ cái để nuôi sống và đua nhau giữ liêm sỉ. Vì thế người đứng đầu các quan ngay thẳng thì trăm họ được cảm hóa, lòng tà bị dẹp bỏ, gian dối dứt hẳn, rồi mới có thể điều hòa khí trời đất và đạt tới thái bình. Kinh Dịch nói: "Thánh nhân nuôi người hiền để ơn lan tới muôn dân." Lấy (dân) làm gốc (?), vua lấy bề tôi làm nền móng, nền có vững thì mới xây cao được; ngựa có béo thì mới đi xa được. Làm vua mà không lo việc này lại muốn đạt tới thái bình, thì cũng như móng nhà mỏng mà mong có bức tường cao, ngựa ký (giống ngựa hay, chạy giỏi) gầy yếu mà bắt đi đường xa, chắc chắn không thể được.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video