Bàn về việc ân xá, thiên thứ mười sáu
Người chữa bệnh trước hết phải biết mạch (nhịp đập ở cổ tay, thầy thuốc bắt để xem bệnh) là hư hay thực (hư: cơ thể suy yếu, thiếu hụt; thực: tà khí gây bệnh còn mạnh, ứ đọng), khí (dòng sinh lực chảy trong cơ thể theo quan niệm y học cổ) bị uất kết ở đâu, rồi mới kê đơn. Nhờ vậy bệnh mới khỏi được và người bệnh mới sống lâu được. Người trị nước cũng vậy, trước hết phải biết dân khổ vì điều gì, tai họa từ đâu mà ra, rồi mới đặt lệnh cấm. Nhờ vậy mới ngăn được kẻ gian và giữ cho nước được yên.
Ngày nay, điều hại dân lành nặng nhất không gì bằng việc ân xá nhiều lần. Ân xá và cho chuộc tội nhiều lần thì kẻ ác lộng hành, còn người thiện bị thiệt hại. Lấy gì làm chứng? Những nhà hiếu thảo với cha mẹ, kính nhường anh trên, sửa mình, giữ gìn nết làm, không phạm lệnh cấm của bề trên, từ lúc sống đến lúc chết không mắc một tội nhỏ nào. Ân xá, chuộc tội có bao nhiêu lần thì họ cũng chưa từng được hưởng ơn ấy, trái lại thường bị vạ lây.
Vì sao vậy? Kẻ sĩ ngay thẳng khi làm quan lại thì không né kẻ quyền thế, không ngại quan trên. Khi họ giữ việc tra xét, giám sát, những kẻ bị xét đã ôm lòng tức tối. Bè đảng gian xảo lại thêm lời vu cáo, vì chúng đều biết chẳng bao lâu nữa sẽ có ân xá. Thế là chúng cùng nhau làm càn, đổ oan, vu khống, rồi tâu lên rằng người kia phạm tội theo luật. Nay bề trên vì thế mà xử hình sai lầm: nặng thì xử chết hoặc đày đi xa, nhẹ thì cũng chịu oan. Đến khi nhà bị oan vừa xin xét lại án, trình bày đầu đuôi để tỏ mình ngay thẳng, thì người đã chết cũng chẳng cứu được nữa.
Lại như những người ẩn cư có đức hạnh, những bậc hiền lành, quân tử, bị bọn gièm pha, dẻo miệng vu cáo, che lấp sự thật. Dân oan ở nơi xa mà lên được tới cửa cung vua thì muôn người chẳng được mấy ai. Trong số đó, người được tra hỏi không quá một phần trăm. Đã đối chất trước quan Thượng thư (cơ quan ở triều đình chuyên nhận và xét các tờ tâu, đơn kiện), mà bị đuổi về tay không thì lại có tới sáu bảy phần mười. Dù được xét lại án, các châu, quận lại nhìn nhau chờ đợi, dây dưa làm khổ người trong cuộc. Mùa xuân, mùa hạ thì đợi đến thu, đông (theo lệ xưa, án thường xử vào thu, đông). Đến thu, đông thì lại kéo sang xuân, hạ. Cứ thế mà vụ án gặp đúng lúc ân xá thì nhiều không đếm xuể.
Lại có những người dân cẩn thận, làm ăn theo lẽ trời, tận dụng cái lợi của đất, kiêng không phạm vào những điều cấm kỵ về đất đai (?). Họ giữ mình, chi tiêu dè sẻn, chắt chiu từng chút một để được chút dư dả (?). Đó là những người dân chất phác, lương thiện, chính là nền móng của đất nước.
Còn bọn con hư khinh bạc, bọn dân hung bạo vô đạo thì chỉ nghĩ điều gian tà, nổi lên làm trộm cướp. Chúng vì tiền của, vì sắc đẹp mà giết cha mẹ người, giết con người, diệt cả nhà người, cướp của cải của người. Lại thêm bọn quan lại tồi tệ, tham lam tàn ác, làm càn, hung dữ, tra khảo giết người vô tội, áp bức đổ oan cho dân thường. Những người bị hại đều mong bậc thánh đế sẽ vì mình mà giết kẻ ác, giải nỗi oan, để gỡ mối hận chất chứa. Thế mà triều đình lại xá cho tất cả một loạt. Kẻ ác thì tụ tập ăn uống linh đình mà khoe khoang. Tên trộm già mặc đồ ăn cắp nghênh ngang đi qua cửa nhà người bị mất. Người con hiếu thấy kẻ thù giết cha mà không được báo thù. Người mất của thấy đồ của mình mà không được lấy lại. Không có nỗi đau nào hơn thế. Cho nên mỗi khi sắp có ân xá thì trời thường rét đột ngột, là vì có quá nhiều người oan ức, uất ức, đau buồn, căm hận.
Nuôi cỏ dại thì hại lúa, ban ơn cho kẻ gian ác thì hại dân lành. Kinh Thư nói: "Văn Vương đặt ra hình phạt, trị những kẻ ấy, không tha." Vì thế, các bậc vua đời trước đặt ra hình pháp không phải vì thích làm tổn thương da thịt người hay cắt đứt mạng người, mà là để răn đe kẻ gian, trừng trị kẻ ác, trừ hại cho dân. Vốn vì dân không thể tự trị lẫn nhau nên mới lập vua để cai quản. Việc của thiên tử (vua, được coi là con của trời) là vâng theo uy và mệnh của trời mà cùng thi hành thưởng phạt.
Cho nên kinh nói: "Trời trao mệnh cho người có đức, nên có năm bậc lễ phục với năm loại hoa văn (ban cho năm bậc tước, tùy công đức cao thấp). Trời phạt kẻ có tội, nên có năm loại hình phạt (thích chữ vào mặt, cắt mũi, chặt chân, thiến, xử tử), dùng theo năm mức." Kinh Thi chê rằng: "Kẻ kia đáng mang tội, ngươi lại tha cho nó."
Thời xưa, chỉ có vị vua đầu tiên nhận mệnh trời mới được ân xá một lần. Lúc ấy vua nối tiếp thời loạn lạc cùng cực, gánh lấy cái ác của vua đời trước để lại. Dân chúng khi ấy đều coi nhau như thù địch, ai cũng làm giặc cướp, chà đạp lẽ phải (?), gian ác, cướp đoạt. Vua nhờ thay đổi mệnh trời, dựng triều mới mà lên ngôi, làm cha mẹ của dân, nên mới được ân xá một lần. Từ các vua nối ngôi trở về sau thì không được làm trái điều đó. Vì sao? Vì vua sánh với trời mà làm điều nhân, thuận theo trời mà nuôi dưỡng muôn vật để làm nên công lớn. Vua không được coi việc nuôi kẻ gian, cứu kẻ có tội là nhân, cũng không được coi việc thả lỏng kẻ mà trời ghét là hiền.
Nay những kẻ tính ác, ở nhà thì không hiếu thảo với cha mẹ, không kính nhường anh trên, ra vào không cung kính, khinh bạc ngạo mạn, hung hãn, không biết phải trái. Chúng công khai coi việc ỷ thế lấn người, cướp lợi là việc nên làm, coi giết hại, tàn bạo là giỏi giang. Cho nên chúng nhiều lần phạm vào phép nước. Đó chính là giặc của dân, là hạng người cực ngu, cực ác. Dù được tháo gông cùm, ra khỏi ngục, rốt cuộc chúng cũng không có lòng hối cải. Chúng cậy mình mà vênh váo (?), ra khỏi ngục thì làm bộ khúm núm, rồi lại phạm pháp; có đứa nào không như thế đâu (?).
Ở Lạc Dương (kinh đô nhà Đông Hán), thậm chí có kẻ chuyên đứng ra dàn xếp việc thuê giết người, gọi là "nhà hội nhậm" (nhà môi giới giết thuê). Chúng nhận của người thuê mười vạn tiền, rồi trả cho kẻ ra tay vài nghìn. Chúng lại đút lót hậu hĩnh cho quan lại sở tại, quan lại thông đồng làm gian, lợi thu vào rất lớn. Bè đảng của chúng chằng chịt, cài vào nhau như răng chó, nhờ cậy được tới cả họ hàng nhà vua và các bề tôi được vua yêu. Lời chúng nói lọt tai bề trên, việc chúng nhờ được làm ở bên dưới. Vì thế, dù có quan Lệnh (quan đứng đầu huyện Lạc Dương) và quan Doãn (quan đứng đầu quận Hà Nam, nơi có kinh đô) nghiêm khắc, rốt cuộc cũng không phá bỏ, dẹp sạch được.
Vì sao vậy? Kẻ dám làm việc đại gian thì tài ắt hơn người, lại khéo lấy lòng bề trên. Chúng vung nhiều tiền của kiếm được bất chính, dâng lời nịnh hót, rồi chuyền tay nhau sai khiến người khác. Nếu không liêm khiết, ngay thẳng như Đệ Ngũ công (Đệ Ngũ Luân, vị quan thời Đông Hán nổi tiếng thanh liêm, cương trực) thì ai mà chẳng nể nang? Nay xét những kẻ cầm đầu việc giết người ở Lạc Dương, kẻ giết nhiều thì đến mấy chục người, kẻ giết ít cũng bốn năm người. Bản thân chúng chưa chết thì việc giết người chưa dứt. Tất cả đều do ân xá nhiều lần gây nên. Từ đó mà xét, hạng người bẩm tính đại ác rốt cuộc không thể cảm hóa được. Dù năm nào cũng xá thì cũng chỉ khuyến khích kẻ gian mà thôi.
Có người nói: "Tam thần (mặt trời, mặt trăng và các vì sao) có điềm báo, khí trời đến lúc nên ân xá, cho nên vua thuận theo mà ban ơn." Chưa chắc đã như vậy. Bậc làm vua cao quý nhất, tinh thần thông với trời. Trong lòng có điều nghĩ, trong ý có điều lo, chưa lộ ra lời nói, nét mặt thì trời đã vì thế mà biến đổi. Ví như các điềm tốt xấu của thời tiết (theo thiên Hồng phạm trong Kinh Thư: mưa, nắng, nóng, lạnh, gió đến đúng lúc hay sai lúc là ứng với việc làm tốt hay xấu của vua), hay mặt trăng đi theo vì sao (người xưa cho rằng trăng đi vào vùng sao nào thì ứng với mưa hay gió), thì đó là việc lẽ ra phải xảy ra như thế. Cho nên trời hiện điềm lành hay điều lạ, có khi là để răn vua. Nếu vua lơ là không xét, thì những điềm ấy vốn do chính mình gây ra, vậy mà lại cho là ý trời muốn thế, như vậy là không ngay thẳng.
Người đời lại nói: "Các đời trước, mỗi khi muốn ân xá, thường sai người cưỡi ngựa chia nhau đi khắp chợ búa, làng xóm, đứng ở góc đường nghe ngóng. Thấy ai cũng nói sắp có ân xá thì biết đó là lời trời dạy, bèn nhân đó mà ban ơn." Nếu lời ấy là thật thì e là sai lầm lắm. Tính dân vốn thích đoán mò. Thấy trời âm u lâu ngày thì bảo sắp lụt. Thấy nắng lâu ngày thì bảo sắp hạn. Thấy giá hơi đắt thì bảo sắp đói. Thấy giá hơi rẻ thì bảo sắp được mùa. Nhưng có khi đúng, có khi sai. Từ đó mà xét, lời dân nói chưa chắc đã là ý trời.
Các đời trước, việc chuộc tội, ân xá thưa thớt, nên dân không mong ngóng. Gần đây, ân xá và chuộc tội dày đặc, cho nên cứ đến xuân, hạ là dân lại mong có ân xá nữa. Cũng có những nhà đang mang tội, mong được may mắn hưởng ơn, nên tung ra lời ấy để tự làm mình vui. Nếu bậc vua nhân từ nghe thấy mà cho đó là trời dạy rồi làm theo, thì không có sai lầm nào lớn hơn.
Nhiều người bàn luận nói: "Lâu không ân xá thì kẻ gian ác nổi lên dữ dội, quan lại không trị nổi, nên phải ân xá, cho chuộc tội để gỡ ra." Đó chính là cội nguồn gây loạn, là lời của kẻ không xét xem họa phúc từ đâu mà sinh. Dân sở dĩ coi nhẹ việc làm trộm cướp, quan lại sở dĩ dễ dàng làm gian, giấu giếm, là vì ân xá, chuộc tội nhiều lần nên chúng mong được may mắn. Nếu khiến kẻ phạm tội suốt đời bị truy bắt, bắt được thì nhất định trị tội, thì mưu gian sẽ bị phá, lòng toan làm ác sẽ dứt.
Ngựa tốt cũng có thể bị làm hư (?), trẻ nhỏ cũng có thể bị dạy thành xấu (?), người hạng trung bình có thể bị kéo xuống chỗ thấp kém. Cho nên ngạn ngữ có câu: "Một năm hai lần ân xá, đứa đầy tớ nhỏ cũng reo mừng (?)". Nghĩa là phép trừng phạt của vua không được thi hành thì ngay cả kẻ ngu dốt (?) cũng xem nhẹ việc phạm tội, huống chi kẻ xảo quyệt? Nếu quả thật vì lo trộm cướp nhiều, kẻ gian trị không xuể mà ân xá, thì như thế là nhà nước đi đền ơn cho kẻ gian ác.
Đạo trời thưởng người thiện, phạt kẻ ác. Kinh Thư nói: "Việc của trời, người thay trời mà làm." Cho nên lập ra vua là để giết kẻ tà ác mà nuôi người ngay thẳng, lương thiện. Vậy mà lại để cho kẻ tà ác, nghịch loạn tha hồ hoành hành, thì không có việc càn bậy nào hơn.
Vả lại, nước không có lúc nào yên mãi, cũng không có lúc nào loạn mãi. Pháp lệnh được thi hành thì nước yên, pháp lệnh lỏng lẻo thì nước loạn. Pháp luật cũng không phải lúc nào cũng được thi hành, cũng không phải lúc nào cũng lỏng lẻo. Vua kính trọng pháp luật thì pháp luật được thi hành, vua coi thường pháp luật thì pháp luật lỏng lẻo.
Xưa, thời Hiếu Minh đế (Hán Minh đế, vua thứ hai nhà Đông Hán), có một người được tiến cử theo khoa Mậu tài (khoa tiến cử người tài giỏi xuất sắc thời Hán), đến cửa cung tạ ơn. Ban ăn xong, vua hỏi có nghe được chuyện gì lạ không. Người ấy thưa: "Ở huyện Vu có chín tên giặc dữ. Quan Thứ sử (quan giám sát cả một châu) nhiều lần đôn đốc quận bắt (?), mà rốt cuộc vẫn không bắt được." Vua hỏi: "Ngươi chẳng phải là quan Tòng sự (quan phụ tá của Thứ sử, được giao coi một quận) coi quận Nam đấy sao?" Người ấy thưa: "Phải." Vua liền nổi giận nói: "Giặc nổi lên ngay trong vùng ngươi coi mà không bắt được, thì tài của ngươi sao gọi là xuất sắc được?" Vua sai đánh mấy trăm roi, cách chức ngay, rồi nghiêm khắc trách các châu quận. Chỉ trong mười ngày, bọn giặc đã bị bắt và giết. Từ đó mà xét, bắt và diệt trộm cướp là nhờ pháp luật nghiêm minh, không phải nhờ ân xá nhiều lần.
Nay không công khai thưởng phạt để làm rõ thiện ác, không nghiêm khắc đốc thúc các quan Mục, quan Thú (quan đứng đầu châu và quận) bắt kẻ gian, mà lại ân xá nhiều lần để khuyến khích chúng. Lời chiếu ân xá thường viết: "Các tội mưu phản, đại nghịch, vô đạo và các tội khác vốn không đáng được xá, nay đều xóa bỏ cả, để cùng các sĩ đại phu (tầng lớp quan lại, người có học) rửa lòng, làm lại từ đầu." Năm nào cũng rửa, vậy mà chưa từng thấy kẻ gian hay viên quan vô dụng nào chịu đổi lòng, hối lỗi cho xứng với lời chiếu. Còn các quan có trách nhiệm khi tâu việc lại theo thói thường, lấy những lỗi nhỏ từ trước khi được xá để cản việc tiến cử người tài hôm nay. Như vậy thì ngay cả lời chiếu "sửa lỗi cũ, làm lại cái mới" cũng chẳng đáng tin.
Kinh Thi chê: "Người quân tử thề thốt nhiều lần, loạn vì thế mà lớn thêm." Cho nên không gì bằng ra lệnh thưa thôi, mà đã nói thì nhất định giữ lời. Nếu quả thật không thể bỏ hẳn ân xá thì càng ít càng tốt. Giá như phải lâu lắm, theo như thời xưa, mới xá một lần (?), thì kẻ gian ác chắc chắn sẽ giảm đi tám chín phần mười. Xưa, quan Đại tư mã (chức quan võ cao nhất triều đình) Ngô Hán già yếu, bệnh nặng sắp mất, vua Thế Tổ (Hán Quang Vũ đế, vua lập ra nhà Đông Hán) hỏi ông có lời gì dặn lại. Ông thưa: "Thần ngu dốt, không đủ hiểu biết về việc trị nước, chỉ xin bệ hạ cẩn thận, đừng ân xá mà thôi."
Người cùng loại thì tụ với nhau, vật cùng bầy thì đi với nhau. Lòng người đều lộ ra qua lời nói. Cho nên những ai nói không nên ân xá, nếu không phải người sửa mình, giữ gìn nết làm, thì ắt là người lo lắng, thận trọng và căm ghét kẻ gian ác. Còn những ai cho rằng ân xá nhiều là có lợi, nếu không phải người không hiểu việc ân xá, thì ắt là người trong lòng có nỗi lo thầm kín, mong được hưởng ân xá.
Vua ra lệnh thì ắt phải hỏi ý các quan. Trong các quan, kẻ gian tà dĩ nhiên có tội đang giấu kín. Ngay cả quan ngay thẳng cũng còn có lỗi trong việc công. Nếu không phải người như Dục Quyền và Lý Ly (Dục Quyền: quan nước Sở, từng cầm binh khí ép vua nghe lời can, rồi tự chặt chân mình để chịu tội; Lý Ly: quan coi ngục nước Tấn, vì xử oan người mà tự sát để đền tội), thì ai chịu tự trị tội mình để giữ phép nước cho ngay? Thế thì các quan đều đem tính toán riêng ra bàn việc công. Như bàn với con cáo chuyện lấy da cáo may áo (tức là bàn với kẻ sẽ bị thiệt về chính việc làm hại nó), thì chẳng lúc nào thành được!
Sách xưa nói: "Dân có nhiều kẻ may mắn thoát tội là cái bất hạnh của nước." Có tội thì chịu đủ tội, bị oan thì được minh oan, đó là lẽ chính của trời và là phép của vua. Cho nên Kinh Thi nói: "Đừng dung túng kẻ xảo trá, a dua, để răn kẻ bất lương." Nếu làm oan người thiện để ban ơn cho kẻ gian ác, thì đó gọi là "gom oán hận mà tưởng là làm ơn". Phép do tiên đế đặt ra có xử tội kẻ giấu dao trong người. Vì sao? Vì kẻ ấy ôm lòng gian ác, có ý giết hại. Bậc thánh chúa có lòng thương dân như con, mà kẻ ấy có ý giết hại dân, cho nên phải giết nó, huống chi là kẻ đã thật sự phạm tội?
Thiên Khang cáo trong Kinh Thượng thư (tức Kinh Thư) chép: "Vua nói: 'Ôi! Phong (tức Khang Thúc, em vua Chu Vũ vương, được phong đất nước Vệ) này, hãy cẩn trọng và sáng suốt trong việc dùng hình phạt. Người có tội nhỏ mà không phải do lầm lỡ, lại cố tình làm điều trái phép đến cùng, thì ta răn ngươi: tội ấy dù nhỏ cũng không thể không giết.'" Ý nói kẻ ác có tội tuy nhỏ, nhưng không phải vì sơ suất mà phạm, mà là muốn làm như thế suốt đời. Cho nên tội dù nhỏ cũng phải giết. Vì sao? Vì đó vốn là kẻ ngoan cố, hung dữ, cố ý nghĩ điều ác mà làm.
"Còn nếu có tội lớn mà không cố tình làm đến cùng, chỉ do lầm lỡ, tình cờ mà mắc phải, lại đã khai hết tội mình, thì cũng không thể giết." Ý nói giết người tuy là tội lớn, nhưng kẻ ấy không muốn làm ác suốt đời, chỉ là lầm lỡ mà thôi, nên không giết. Những trường hợp như thế thì dù ân xá cũng được. Kinh Thư nói "lấy kim (tức đồng) làm hình phạt chuộc tội, lấy ân xá để tha tội", đều là nói về người lương thiện, kẻ sĩ tốt, có lúc lầm lỡ, không may mà sa vào tội mà thôi.
Các bậc vua đời trước bàn xét án để định tội, xét tình ý của người phạm để cứu người thiện, chứ không phải muốn tha luôn cả kẻ ác nghịch để chúng hại người. Vì thế sách Chu quan đặt ra phép "bát nghị" (tám hạng người khi phạm tội được triều đình bàn xét riêng để giảm nhẹ: họ hàng nhà vua, bạn cũ của vua, người hiền, người tài, người có công, người quyền quý, người siêng năng việc nước, khách của triều đình). Đó là cách các bậc vua đời trước chỉnh đốn muôn dân, đưa đất nước đến thời thái bình, hòa thuận. Cho nên Kinh Dịch có lời "xem tình hình dân mà đặt ra việc dạy dỗ", và có lẽ biến đổi linh hoạt theo thời. Ngày nay muốn cứu đời, không gì hay hơn ý ấy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video