Thiên thứ mười bảy: Tam thức (ba khuôn phép, tức ba cách xét công tội để thưởng phạt: đối với tam công, đối với các liệt hầu, và đối với các quan đứng đầu quận, nước).
Hán Cao Tổ (Lưu Bang, vua sáng lập nhà Hán) dựng nên nhà Hán, giao ước với các bề tôi: không phải họ Lưu thì không được phong vương, không có công đánh trận thì không được phong hầu. Hiếu Văn hoàng đế (Hán Văn Đế) bắt đầu phong tước cho ông ngoại, nhân đó thành lệ, làm theo cho đến nay. Hiếu Vũ hoàng đế (Hán Vũ Đế) phong tước cho thừa tướng (chức quan đứng đầu triều đình, giúp vua điều hành mọi việc) để khen người có đức. Các đời sau cũng nối theo, đến thời Kiến Vũ (niên hiệu của Hán Quang Vũ Đế, vua mở đầu nhà Đông Hán) mới dứt.
Sách truyện ghi rằng Tắc, Vũ, Bá Di, Cao Dao, Bá Ế (các bề tôi hiền thời vua Nghiêu, vua Thuấn) đều được nhận đất phong (?). Thời Chu Tuyên Vương, các đại thần giúp vua lấy đức mà giúp việc trị nước, cũng được ban cho nước riêng. Vì thế Doãn Cát Phủ làm hai bài thơ ca tụng việc phong đất. Thơ rằng: "Thân Bá siêng năng không mỏi, vua giao cho nối việc; xây ấp ở đất Tạ, các nước phương nam lấy đó làm khuôn mẫu." Lại rằng: "Bốn ngựa đực mạnh mẽ, tám chuông loan (chuông nhỏ gắn trên xe ngựa) leng keng; vua sai Trọng Sơn Phủ đi xây thành ở phương đông kia." Ý nói Thân Bá và Trọng Sơn Phủ nhờ tài văn và đức độ mà đem lại cảnh thái bình, nên vua phong cho đất tốt, ban cho xe ngựa, y phục long trọng.
Kinh Dịch nói: "Cái đỉnh (vạc ba chân dùng nấu đồ cúng tế, tượng trưng cho trọng trách quốc gia) gãy chân, đổ thức ăn của bậc công, bị hình phạt nặng; xấu." Ý nói bậc công không kham nổi chức vụ thì phải chịu hình phạt nặng. Vì vậy, đối với tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), sau ba năm nên xét rõ thành tích mà giáng chức hay khiển trách, chọn lọc kỹ tài năng của họ. Ai có hiệu quả trị nước như Tắc, Vũ, Bá Di, Thân Bá, Trọng Sơn Phủ thì phong làm liệt hầu (tước hầu có đất phong riêng), cho hưởng ân ban như được đất phương nam và các tộc man (?). Còn kẻ chiếm chỗ ăn lộc mà ngồi không, không có công đem lại trị bình, không có lời nói trung thực tốt lành, thì bắt chịu hình phạt nặng. Đó chính là điều gọi là "làm sáng tỏ đức, thận trọng hình phạt", và là cách chọn lọc ai giỏi ai dở. Nếu thật làm được như thế thì tam công sẽ đua nhau lo tròn chức phận, còn trăm quan sẽ gấp rút dốc hết lòng trung.
Theo chế độ của các vua đời trước, cho con cháu nối ngôi làm chư hầu là để họ noi theo đức của tổ tiên hiền tài. Con cháu tuy có lẽ được hưởng ơn đức cũ của ông cha, nhưng chia đất lập nước không phải là vì chư hầu, đặt quan lập chức không phải là vì đại phu; ắt phải có công với dân mới giữ được ngôi vị. Cho nên mới có phép xét thành tích để giáng truất hay khiển trách, có lệ cửu tích (chín thứ ân ban đặc biệt vua ban cho chư hầu có công lớn) và tam tước (ba lần trừng phạt chư hầu không chầu: lần đầu hạ tước, lần hai cắt đất, lần ba xoá nước). Kinh Thi nói: "Người quân tử kia, không ngồi không mà ăn." Xét đó mà thấy, chưa từng có ai không có công mà được ăn lộc. Các liệt hầu ngày nay phần lớn đều nối tước của người trước, dựa vào địa vị của ông cha, bản thân không có công với nhà Hán, không có đức với dân, mà một mình nắm cả nước, ngồi quay mặt về hướng nam (tức ngồi ở ngôi chủ), nằm không mà hưởng lộc hậu, dưới thì vét kiệt trăm họ, giàu có ngang cả nước; đó là hạng ngồi không ăn lộc tệ hại nhất. Hiếu Vũ hoàng đế lo về chuyện ấy, bèn dùng lệ tửu kim (lệ các hầu phải nộp vàng kèm rượu tế ở tông miếu nhà vua; vàng nộp thiếu hoặc kém chất lượng thì bị tước bỏ tước vị) để truất bỏ họ, nhưng lại càng thêm nhiều oán hận.
Nay trong các liệt hầu, có người có đức đáng làm cha mẹ dân mà đạo của họ không được đem ra thi hành; có kẻ hung ác, ngu ngoan, xấu xa, không đáng có nước, mà tội ác không thấu lên tới vua. Vả lại lòng người ai cũng cho mình là hiền và muốn đem tài ra dùng. Lời răn của Chu Công là chớ để các đại thần oán trách vì không được dùng. Kinh Thi nói: "Thắng bốn ngựa đực kia, bốn ngựa cổ béo to" (ý nói ngựa tốt không được cho chạy nên chỉ béo cổ, ví người tài bị bỏ không dùng). Các liệt hầu đã qua nhiều năm nhiều đời, nay nên cho tất cả thử bổ làm trưởng lại (quan đứng đầu một địa phương) từ bậc mặc thụ (đeo dây ấn màu đen, tức quan cỡ huyện lệnh) trở lên; còn quan nội hầu (tước hầu không có đất phong riêng, chỉ được hưởng thuế một số hộ) thì bổ vào bậc hoàng thụ (đeo dây ấn màu vàng, tức quan cấp thấp hơn), để thử chí hướng và nêu rõ tài năng của họ. Ai có đức như Hàn hầu, Thiệu Hổ (các bề tôi giỏi thời Chu Tuyên Vương), trên có công với thiên tử, dưới có ích cho trăm họ, thì dần dần thăng chức, thêm đất, để tỏ rõ người có đức. Kẻ nào ôm lòng gian, giấu điều ác, đặc biệt tồi tệ, thì cắt đất, đoạt nước, để làm rõ điều đáng yêu và điều đáng ghét.
Vả lại, các liệt hầu đều được phẫu phù (vua chẻ đôi tấm thẻ làm bằng tin, mỗi bên giữ một nửa) và nhận sách mệnh (văn thư vua phong tước), là đại thần của nước, tuy thân ở ngoài mà lòng phải hướng về nhà vua. Họ nên giúp vua thêm tai mắt sáng suốt, phân biệt người hiền kẻ ngu, để phò tá thiên tử. Sao lại có thể ngồi không mà xa xỉ, vượt phép, kiêu căng, bỏ trách nhiệm (?), lừa dối ức hiếp dân nhỏ, buông thả rượu chè sắc dục, chỉ làm bậc thềm dẫn tới loạn, làm hại phong tục giáo hoá mà thôi? Chiếu thư mở các đợt tuyển chọn ngoài lệ thường, còn cho bậc đặc tiến (danh hiệu ban cho các hầu, công thần có địa vị cao, được chầu vua ngay sau tam công) tiến cử người, mà lại không cho liệt hầu tiến cử. Làm thế, xét về đức của vua thì là quá khoan hoà, về phía liệt hầu thì là quá thong dong (?), chứ không phải là cách nắm phép tắc, đôn đốc trách nhiệm, bao quát mọi việc, tự mình quyết đoán để cai quản kẻ dưới. Nay tuy chưa cho họ trực tiếp nắm việc trị dân, nhưng đã có những đợt tuyển chọn ngoài lệ thì nên theo phép của các bậc vua xưa, đều bắt họ tiến cử kẻ sĩ, không nên để thiếu.
Như vậy thật là phong đất cho tam công để nêu rõ người tích luỹ được đức, thử thách các liệt hầu để loại bỏ kẻ ngồi không ăn lộc; trên hợp với ý nghĩa của việc lập chư hầu, dưới hợp với phép giáng truất, khiển trách. Người hiền tài giữ chức thì trên dưới đều được phúc; kẻ ngồi không ăn lộc phải bỏ nước thì trên các ngôi vị không còn kẻ hung ác. Nếu thật làm được như thế thì các chư hầu ắt sẽ tự xét trong lòng, giữ gìn khuôn phép trong việc làm mà giúp nước. Nay thì không như vậy: có công không được thưởng, không có đức cũng không bị cắt đất; như thế hoàn toàn không phải là cách khuyến khích điều thiện, trừng phạt điều ác, dẫn dắt người trung hiền tiến lên, thay đổi phong tục.
Xưa các vua đời trước vỗ yên thiên hạ, chọn lọc người có đức sáng để cai quản dân. Lập nước phong chính thức không quá trăm dặm, là bắt chước quẻ Chấn (quẻ tượng trưng cho sấm; Kinh Dịch nói sấm vang làm kinh động trăm dặm), cho rằng tai mắt sáng suốt của người hiền cũng không vượt quá chừng ấy. Lại muốn đức tài dư dả mà nơi cai trị nhỏ hẹp, thì chức việc được làm chu đáo và dân được thấm ơn. Các quan thú tướng ngày nay (thái thú đứng đầu một quận và tướng quốc đứng đầu một nước chư hầu) nắm đất nghìn dặm, uy quyền thế lực lớn hơn cả liệt hầu, tài năng và đức nghĩa chưa chắc hơn người xưa, mà nơi cai trị vượt quá trăm dặm; vì vậy những nơi họ cai trị phần nhiều hoang tàn rối loạn. Cho nên việc chọn thú tướng không thể không xét kỹ.
Xưa Tuyên hoàng đế (Hán Tuyên Đế) lớn lên trong dân gian, hiểu rõ điều ấy, nên thường than rằng: "Muôn dân sở dĩ yên ổn với ruộng vườn làng xóm, không lo âu hoạn nạn, là nhờ chính sự công bằng, kiện tụng được xử đúng. Người cùng ta gánh vác việc này, chỉ có các quan nhị thiên thạch (bậc quan được lương hai nghìn thạch thóc mỗi năm, tức thái thú và tướng quốc) giỏi mà thôi." Bèn chọn kỹ thú tướng; người mới được bổ nhiệm, vua ắt đích thân gặp mặt, xem chí hướng để biết rõ tài năng, xét kỹ việc cai trị, coi trọng việc thưởng phạt. Ai làm cho kẻ gian ác giảm bớt, số hộ số người tăng thêm thì thưởng vàng lụa, tước đến được phong hầu. Kẻ nào làm hao tổn rối loạn, tồi tệ, thì đều bị chém, máu đổ giữa chợ. Thưởng hậu mà giữ đúng lời, phạt đau mà quyết làm, nên các bề tôi vừa sợ vừa được khích lệ, đua nhau lo tròn chức phận. Vì thế mới đem lại cảnh yên trị, đời được thái bình, khiến phượng hoàng giáng xuống, kỳ lân kéo đến, trời và người đều vui mừng, điềm lành cùng xuất hiện, công đức lớn lao, được tôn miếu hiệu là Trung Tông (danh hiệu dành cho vị vua làm triều đại hưng thịnh trở lại). Xét đó mà thấy, các đại thần làm mục thú (quan cai quản châu, quận) thật là gốc rễ của thịnh hay suy, không thể không chọn lọc kỹ; còn pháp lệnh và thưởng phạt thật là then chốt của trị hay loạn, không thể không thi hành nghiêm.
Xưa Trọng Ni (tức Khổng Tử) có nói: "Chính sự khoan thì dân sinh lơ là, lơ là thì phải sửa bằng sự nghiêm khắc; nghiêm khắc thì dân bị tổn hại, bị tổn hại thì phải đem sự khoan ra dùng. Lấy khoan để bù cho nghiêm, lấy nghiêm để bù cho khoan, nhờ đó chính sự mới hài hoà." Ngày nay các thứ sử (quan giám sát một châu), thú tướng phần nhiều lười nhác, làm trái pháp luật, bỏ bê chiếu lệnh, chỉ chạy theo ý riêng và lo kiếm lợi, không đoái hoài việc công. Dân thường oan ức chất chứa mà không có nơi kêu cáo; vùng đất dưới xa xôi hẻo lánh, trong muôn người chẳng được mấy người tới được cửa cung vua, mà số được xét xử thì không tới một phần trăm. Các quận huyện cậy thế như vậy, nên đến mức dám kéo dài thời hạn, khiến ngày nào dân cũng phải lên dâng thư. Tất cả đều là do quá khoan mà ra.
Quẻ Phệ Hạp (quẻ thứ hai mươi mốt trong Kinh Dịch, mang ý "cắn cho khép lại", chủ về việc hình phạt), dưới là động, trên là sáng. Lời Tượng của quẻ nói: "Các vua đời trước theo đó mà làm rõ hình phạt, chấn chỉnh pháp luật." Với thói lười nhác chồng chất lâu ngày, thưởng không hậu thì điều thiện không được khuyến khích, phạt không nặng thì điều ác không bị răn đe. Cho nên phàm muốn thay đổi phong tục thì việc thi hành thưởng phạt ắt phải đủ sức khiến người ta kinh hồn bạt vía, dân mới thay đổi cách nhìn.
Nếu bậc vua thánh thật chịu xét rõ các bề tôi, ai dốc hết sức, xứng chức, có công hiệu thì chẳng tiếc tốn vàng lụa và việc phong hầu; còn kẻ ôm lòng gian, giấu điều ác, tồi tệ khác thường (?) thì quyết định bằng đe chém và búa rìu (tức xử tử). Như thế thì những bề tôi giỏi như Vương Thành, Hoàng Bá, Cung Toại, Thiệu Tín Thần (các quan thái thú nổi tiếng thời Tây Hán) quận nào cũng có thể có được, và điềm lành ứng nghiệm của thần minh có thể trong vòng một năm mà đến.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video