Thiên 18 — Thiên 18 — Ái nhật: quý thời gian của dân

 Thiên thứ mười tám: Ái nhật (quý tiếc ngày giờ của dân)

 Nước sở dĩ thành nước là vì có dân. Dân sở dĩ sống được là vì có thóc lúa. Thóc lúa sở dĩ được mùa, sinh sôi là nhờ công sức con người. Công sức sở dĩ làm nên việc là nhờ có ngày giờ để lao động. Nước được cai trị yên ổn thì ngày tháng thư thả mà dài, nên dân nhàn rỗi và sức còn dư. Nước loạn thì ngày tháng gấp gáp mà ngắn, nên dân khốn đốn vì việc và sức không đủ.

 Nói rằng nước yên ổn thì ngày thư thả mà dài, không phải vì đến xin thần Hi Hòa (vị thần đánh xe chở mặt trời, cũng là tên chức quan coi lịch thời xưa) cho mặt trời đi chậm lại. Cũng không phải vì có thể tăng thêm độ số trên vòng trời (các phần chia đường đi của mặt trời trên bầu trời) hay thêm vạch khắc trên đồng hồ nước (dụng cụ đo giờ bằng nước nhỏ giọt, có vạch khắc chia thời gian). Mà là vì vua sáng suốt, trăm quan làm đúng việc, kẻ dưới theo lẽ phải và ai nấy được yên chỗ. Như vậy dân được yên ổn, sức còn dư, nên thấy ngày như dài ra.

 Nói rằng nước loạn thì ngày gấp gáp mà ngắn, không phải vì đến xin thần Hi Hòa cho mặt trời chạy nhanh. Cũng không phải vì có thể bớt độ số trên vòng trời hay bớt vạch khắc trên đồng hồ nước. Mà là vì vua không sáng suốt thì trăm quan rối loạn, kẻ gian tà nổi lên. Pháp lệnh bị đem ra mua bán, sưu dịch và thuế má nặng nề. Vì thế dân thường (?) khốn khổ vì việc quan, người làm quan khốn đốn vì lễ nghi phép tắc. Dân bị oan phải vào ngục rồi mới được xét cho lẽ thẳng. Kẻ sĩ cương trực phải kết giao riêng tư mới được che chở. Bề tôi gian thì mặc sức làm càn ở trên, thói làm loạn lan khắp ở dưới. Người quân tử phải chở lễ vật mà cho xe chạy vội, dân nhỏ phải ôm của cải mà chạy vạy. Vì thế mới thấy ngày như ngắn lại.

 Kinh Thi nói: "Việc vua không lúc nào ngớt, chẳng rảnh để phụng dưỡng cha." Ý nói thời xưa người ta nhàn rỗi nên làm tròn được đạo hiếu, nay thì gấp gáp không phụng dưỡng được cha mẹ. Khổng Tử nói dân đông rồi thì làm cho dân giàu, giàu rồi thì dạy dỗ dân. Vì thế lễ nghĩa sinh ra từ chỗ giàu đủ, trộm cắp nổi lên từ chỗ nghèo khó. Giàu đủ là nhờ được thong thả, nghèo khó là vì không có ngày giờ mà làm. Bậc thánh nhân hiểu sâu rằng sức lao động là gốc của dân và là nền của nước. Cho nên các ngài chăm lo giảm bớt sưu dịch để giữ gìn ngày giờ cho dân. Bởi vậy vua Nghiêu ra lệnh cho Hi Hòa kính cẩn noi theo trời cao, cẩn thận ban lịch thời vụ cho dân. Thiệu Bá (tức Thiệu Công Thích, đại thần đầu nhà Chu) xử kiện không nỡ làm phiền dân, nên ngồi nghe xử ngay dưới gốc cây cam đường. Nhờ vậy mà làm nên thời thịnh trị hòa thuận, đến mức hình phạt bỏ không phải dùng.

 Nay thì không như thế. Muôn quan làm nhiễu dân, quan huyện lệnh, huyện trưởng (quan đứng đầu huyện; huyện lớn gọi là lệnh, huyện nhỏ gọi là trưởng) thì tự phô trương. Trăm họ bỏ việc cày cấy, trồng dâu để chạy đến công đường. Không nhằm giờ buổi sáng hay buổi chiều thì không được báo vào, không có quen biết, nhờ cậy thì không được gặp. Dù kiện hay chưa kiện cũng kéo dài hàng tháng trời. Cả nhà bỏ việc để trông nom nhau. Nhà người đi kiện còn phải nhờ hàng xóm ra ứng đối và đưa cơm. Đến khi việc xong thì rốt cuộc mất trắng công sức cả một năm. Như thế ắt trong thiên hạ có người phải chịu đói, vậy mà những kẻ tầm thường, kẻ sĩ phàm tục giữ chức coi việc chẳng hề hay biết.

 Quận huyện đã làm oan cho dân, châu ty lại không xét xử, khiến dân phải bán cả cơ nghiệp để lặn lội đi xa đến công phủ (phủ của Tam công, ba vị quan cao nhất triều đình). Công phủ không soi xét được thật giả, chỉ muốn kéo dài cho vốn liếng của dân cạn kiệt để họ tự bỏ cuộc. Cho nên họ đặt bừa ra một điều lệ, bắt người đi kiện ghi tên chờ đủ trăm ngày rồi mới gửi công văn đi. Ai chưa chờ đủ trăm ngày thì lại bắt tính lại số ngày từ đầu. Việc ấy trái hẳn với ý nghĩa Thiệu Bá xử kiện dưới cây cam đường. Đây đúng là điều mà sách nói: "Đọc thuộc ba trăm bài thơ, giao cho việc chính sự mà không làm được thì dù học nhiều cũng có ích gì."

 Khổng Tử nói: "Xử kiện thì ta cũng như người khác thôi." Từ đó mà xét, người có tài từ bậc trung trở lên đều có thể bàn rõ phải trái và hiểu lẽ của hình pháp. Quan lại ở hương, đình (các đơn vị hành chính cấp cơ sở dưới huyện) và quan coi các khu đủ sức xử đoán, khiến dân không còn lời oán thán. Thế nhưng sở dĩ không được như vậy là có nguyên do.

 Sách xưa nói: "Ghét người thẳng, chê người chính, bè lũ ấy thật đông." Người ngay thẳng thì giữ lòng chính trực, không chịu bẻ cong ý mình, nên chẳng có ơn huệ gì với quan lại. Còn nhà bên kia, kẻ gây oán, thì lo đem tiền của kết giao với người chủ việc. Vì thế quan ở hương, đình bênh họ mà gạt bỏ nhà ngay thẳng. Về sau nếu vụ án bị xét lại thì quan lại ấy sẽ mắc tội, nên họ cùng nhau làm oan người kia ngay tại công đường. Đem người dân yếu ớt mà kiện với quan lại cường hào thì thế không thể bằng.

 Vì thế huyện và khu cùng một bè, vì sau này nếu vụ án bị xét lại thì quan đứng đầu huyện sẽ mắc tội. Cho nên cả huyện cùng gạt người ấy lên quận. Đem một người mà kiện với cả một huyện thì thế không thể bằng. Cho nên quận và huyện cùng một bè, vì sau này nếu bị xét lại thì quan thái thú (quan đứng đầu một quận) sẽ mắc tội. Cho nên cả quận cùng gạt người ấy lên châu. Đem một người mà kiện với cả một quận thì thế không thể bằng. Cho nên châu và quận cùng một bè mà không chịu xét xử, vì thế người dân mới phải lặn lội đi xa đến công phủ.

 Công phủ không xét rõ được, lại chỉ muốn lấy chuyện tốn tiền để làm khó người đi kiện. Vậy thì người nghèo yếu ít của cải rốt cuộc không thể nào trụ được hàng tuần cho đủ hạn (?). Còn kẻ giàu có, lắm tiền thì thuê người đi chờ thay, chờ đến nghìn ngày cũng được, đâu chỉ trăm ngày. Xử kiện như thế là chăm chăm giúp kẻ cường hào gian xảo mà đè nén người nghèo yếu, thì còn giải được nỗi oan nào?

 Không chỉ việc kiện tụng ở hương và khu như vậy. Các quan võ xử án cũng đều thế: ban đầu người dân bị quan nhỏ làm oan, sau cùng lại chịu oan nặng hơn bởi các đại thần. Mối oán cũ chưa được xét rõ (?) thì đã gặp lệnh ân xá, không được xét lại nữa. Người chính trực ôm mối oan mà không được giãi bày, còn quan lại gian xảo làm điều gian tà ngày càng nhiều mà không bị trị tội nặng. Đó là lý do quận huyện dễ hà hiếp dân nhỏ, và thiên hạ có nhiều người đói nghèo.

 Chưa kể việc trời cảm động mà giáng tai họa làm hại mùa màng, chỉ lấy công sức con người và những việc trông thấy được mà nói. Nay từ Tam phủ (phủ của ba vị quan cao nhất triều đình) trở xuống, cho đến huyện, đạo (đơn vị ngang huyện ở vùng có dân tộc thiểu số), hương, đình, cùng các quan tòng sự (quan phụ tá giúp việc cho quan đứng đầu châu) và đốc bưu (quan thay thái thú đi tuần tra, giám sát các huyện), tức là mọi cơ quan có chức trách, đều có dân bỏ việc cày cấy, trồng dâu mà ngồi chờ ở đó. Có người vì kiện cáo, tố giác, có người vì việc quan mà phải ra ứng đối với quan lại. Cứ tính mỗi nơi một người (?) thì mỗi ngày đã bỏ phí công của mười vạn người. Lại tính ở mức thấp nữa: một người có việc thì hai người phải đưa cơm, như vậy mỗi ngày có ba mươi vạn người rời bỏ nghề nghiệp. Lấy sức nuôi người của một nông phu bậc trung làm chuẩn mà tính, thì mỗi năm có ba triệu miệng ăn phải chịu đói. Vậy thì trộm cướp làm sao dứt được, thái bình làm sao có được?

 Hiếu Minh hoàng đế (tức Hán Minh Đế) có lần hỏi: "Sáng nay sao không có ai dâng thư?" Người hầu hai bên thưa: "Vì hôm nay là ngày Phản chi (ngày xấu theo phép lịch số, người ta kiêng không dâng thư hay làm việc quan)." Vua nói: "Dân đã bỏ việc nông, từ xa đến cửa cung, mà lại bắt họ kiêng ngày Phản chi, như vậy là lại cướp mất ngày giờ của họ và làm khổ họ thêm." Bèn ra lệnh cho Công xa (cơ quan nhận thư từ dân và quan lại dâng lên vua) nhận tấu chương, không kiêng ngày Phản chi nữa. Bậc thánh chúa sáng suốt ở trên quý tiếc ngày giờ cho dân như thế, mà các quan có chức trách lại xem nhẹ việc cướp thời vụ của dân như kia. Đó chính là điều người ta gọi là có vua mà không có bề tôi, có chúa mà không có người phò tá, đầu óc thì sáng suốt mà tay chân thì lười nhác. Kinh Thi nói: "Nước đã sắp đứt lìa, sao chẳng chịu xét soi!" Đó là lời than xót các vị Tam công ngồi ở ngôi cao của người, hưởng bổng lộc hậu của người, mà chẳng chịu xét đến nỗi dân kiệt sức khổ cực.

 Khổng Tử chê loại người "chưa được thì lo không được, được rồi lại lo mất". Nay các bậc công khanh (các quan to trong triều) xuất thân từ châu quận mà lên đến chức tể tướng, sự sáng suốt và tài trí của họ chưa hẳn đã tối tăm. Chỉ e họ đặt tính toán riêng tư lên trước, còn việc nghĩa chung thì để lại sau mà thôi. Kinh Thi nói: "Chẳng ai chịu nghĩ đến cảnh loạn, ai mà chẳng có cha mẹ!" Nay sức dân không có lúc rảnh, thì thóc lúa lấy gì mà sinh ra? Trăm họ không đủ ăn, thì vua cùng ai mà được đủ? Than ôi, há có thể không suy nghĩ sao!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video