Thiên 19 — Thiên 19 — Đoán tụng: xử kiện tụng

 Quyển năm

 Thiên thứ mười chín: Đoạn tụng (xét xử và chấm dứt các vụ kiện tụng)

 Năm đời (Ngũ đại: năm triều đại thời cổ là Đường, Ngu, Hạ, Thương, Chu) có lễ nghi khác nhau, ba nhà (Tam gia: ba triều Hạ, Thương, Chu) có cách giáo hóa khác nhau. Không phải họ cố ý làm trái nhau, mà vì thời thế thay đổi nên phong tục cũng khác. Phong tục khác thì gốc rễ sinh ra loạn lạc cũng khác. Vì thế ba nhà đều thuận theo thời thế mà sửa đổi luật pháp đã định.

 Cao Tổ (Hán Cao Tổ Lưu Bang, vua sáng lập nhà Hán) đặt ra "ước pháp tam chương" (bản giao ước luật pháp chỉ có ba điều: giết người phải đền mạng, làm người bị thương và trộm cắp thì chịu tội). Hiếu Văn (Hán Văn Đế) bỏ các nhục hình (hình phạt làm tổn hại thân thể như cắt mũi, chặt chân, thích chữ vào da). Vì vậy, trừ các tội giết người, gây thương tích, trộm cắp và ăn hối lộ, còn những tội ghi trong luật thì nặng nhẹ không cố định, tùy lúc mà định cho thích hợp. Điều cốt yếu chỉ là đủ dùng để khuyến khích điều thiện, dẹp bỏ điều ác mà thôi.

 Ý nghĩa của việc đặt luật giống như dựng hàng rào, đào hào rãnh để phòng giữ. Phải chọn những chỗ thú vật hay phá ra nhất mà đắp cho dày, đào cho sâu. Nay kẻ gian tà tuy đông nhưng nguồn gốc sinh ra chúng thì ít. Việc của vua tuy nhiều nhưng điều cốt yếu cần giữ thì gọn. Biết nguồn gốc ít thì dễ ngăn kẻ gian. Thấy điều cần giữ gọn thì dễ nắm việc trị nước. Lấp được nguồn gốc thì kẻ gian tà dứt hẳn. Đem phương pháp ấy ra thi hành thì xa gần đều yên.

 Nay mỗi năm các vụ án được xét xử tuy tính đến hàng vạn, nhưng dù là tranh cãi trong kiện tụng, các vụ đánh nhau cướp bóc, việc do hương bộ (cơ quan quản lý cấp làng xã) xử lý hay việc do ngục quan (quan coi việc tra xét, giam giữ phạm nhân) xử lý, thì bản chất đều là một. Gốc rễ đều do dân không thành thật, giữ chữ tín, mà thường lừa gạt nhau.

 Vua Thuấn từng răn quan Long rằng ông ghét những lời gièm pha và việc làm tàn hại gây kinh động dân chúng của mình. Vậy là từ thời thượng cổ người ta đã lo về chuyện này. Cho nên trước hết phải thận trọng với "cổ họng và lưỡi" của chính mình (tức quan nạp ngôn, chức quan truyền lệnh vua xuống và đưa lời dân lên), để làm gương cho dân ngay từ đầu (?).

 Khổng Tử nói: "Chỗ loạn lạc sinh ra là lấy lời nói làm bậc thang." Lại nói: "Kẻ tiểu nhân không biết xấu hổ khi làm điều bất nhân, không biết sợ khi làm điều bất nghĩa." Bọn họ nhìn ngó lén lút, tính toán vụn vặt, luôn ôm mưu gian, mù quáng lao theo cái lợi trước mắt, chẳng màng liêm sỉ. Lúc đầu thì tạm bợ cho xong chuyện, về sau lại bội ước, chối cãi (?), đến nỗi gây ra tai họa. Loại người như thế nhà nào cũng có.

 Không chỉ dân thường như vậy. Từ các bậc được phong đất, vua chư hầu, tước hầu, họ hàng nhà vua cho đến nhà giàu có thế lực, lại càng có nhiều hơn. Họ vay mượn để thỏa thói kiêu căng, xa xỉ, ăn chơi phóng đãng. Nợ cao đến hàng nghìn vạn mà không chịu trả. Dân nghèo đứng trước cổng nhà họ kêu khóc, gào thét, vậy mà họ chẳng hề có chút lo sợ, hổ thẹn hay thương xót.

 Họ chỉ chuộng tụ tập bọn bợm rượu và kẻ vô hạnh, chuyền chén rót đầy, cười nói ồn ào, chửi bới, ngày đêm om sòm, chỉ thích chơi bời lêu lổng. Có kẻ đánh chủ nợ đến chết, chẳng khác gì bọn cướp đi cướp bóc. Dù được gặp lệnh xá (vua tha tội) hay được thục (nộp tiền chuộc tội), những kẻ ấy cũng không đáng được đưa vào diện tuyển tịch (được tiến cử, mời ra làm quan). Thế mà các cơ quan cấp châu và công phủ (phủ của các quan đại thần hàng tam công trong triều) lại tranh nhau thu nhận họ.

 Hãy xem những kẻ dám càn rỡ kiêu xa mà mắc nợ lớn: chắc chắn chẳng phải vì cứu đói rét, gỡ cơn khốn quẫn, giúp kẻ nghèo khó hay thực hành lễ nghĩa. Tất cả chỉ để chuộng thói kiêu xa và chiều theo thú ăn chơi, rượu chè mà thôi.

 Đạo lý trong sách Xuân Thu (bộ sử nước Lỗ do Khổng Tử biên soạn, nổi tiếng về phép khen chê nghiêm khắc) là trách kẻ biết mà vẫn làm, trị tội kẻ cầm đầu. Hiếu Văn hoàng đế (Hán Văn Đế) rất hạn chế dùng biện pháp mạnh, muốn trị nước bằng đức, vậy mà Hà Dương hầu Trần Tín vì mắc nợ quá sáu tháng không trả mà bị tước mất phong quốc (đất được vua phong). Hiếu Vũ (Hán Vũ Đế) nhân từ sáng suốt, vậy mà Chu Dương hầu Điền Bành Tổ vì chiếm nhà của Chỉ hầu mà không trả (?) nên bị tước phong quốc; Lê Dương hầu Thiệu Diên vì không nộp ngựa theo lệnh (?) mà bị chém, phong quốc bị bãi bỏ.

 Hai vị vua ấy há lại vui lòng vì chuyện tiền của mà làm hại đại thần sao? Chẳng qua là muốn dứt mầm lừa gạt, giữ nghiêm phép nước, ngăn nguồn họa loạn để làm lợi cho dân. Cho nên phạt đúng tội một người mà muôn nhà được hưởng phúc, thì bậc vua thánh làm ngay, không ngần ngại. Thời Vĩnh Bình (niên hiệu Hán Minh Đế), chư hầu nào mắc nợ đều bị phạt cắt bớt đất phong hoặc giáng tước. Từ đó về sau, không ai dám nợ dân nữa, đời tự nhiên trở nên tiết kiệm, kiện tụng cũng tự hết.

 Nay trong hàng chư hầu và họ hàng nhà vua, có người thì răn dạy người dưới phải cẩn thận việc làm, không trái đức nghĩa, biết tiết chế, giữ đúng phép tắc, chưa từng mắc nợ, giữ mình trong sạch, tránh xa điều sai trái, chí hướng cao tận mây xanh. Lại có kẻ đã lừa gạt, nợ nần của dân, rồi dâng thư xin nộp phong tô (khoản thuế thu từ đất phong của mình) để tạm trả nợ. Như thế là cướp bóc quan dân rồi quay sang dựa vào huyện quan (ở đây chỉ triều đình, nhà nước). Sự gian dối và khinh nhờn ấy, không tội nào lớn hơn.

 Sách Hiếu Kinh (kinh sách của Nho gia bàn về đạo hiếu) nói: "Bày đức nghĩa ra trước dân thì dân hăng hái làm theo; chỉ rõ điều nên thích và điều nên ghét thì dân biết điều cấm." Nay muốn đổi thói xảo trá để đề cao sự giáo hóa tốt đẹp, dẹp kiện tụng để quan lại bớt việc, thì không gì bằng biểu dương rõ người có đức hạnh, trừng trị nặng kẻ làm càn, noi theo phép tắc của Văn Đế và Vũ Đế, và làm cho mọi người thấy rõ kẻ dối trá chắc chắn bị trị tội.

 Nay các vương hầu, họ hàng nhà vua không được mở rộng thêm (?), mà kẻ gian tà lại ngày càng nhiều. Há phải nói rằng mỗi khi có tranh đấu, kiện tụng thì đều do đàn bà gây ra sao? Điều này cũng đã thấy qua những chuyện người ta truyền lại (?). Phàm những gốc họa không sớm cắt đứt thì sẽ lan rộng như cỏ mọc tràn, con người cũng vậy.

 Cho nên, xét đến gốc, những việc mà quan lại phải chuyên tâm tra xét, những điều mà vua tôi phải lo nghĩ vất vả, đều là những việc do hương đình (cơ quan quản lý cấp làng xã) xử lý, và hơn một nửa trong đó là do lừa gạt mà sinh ra. Vì thế mới nói: biết nguồn gốc ít thì dễ ngăn kẻ gian, thấy điều cần giữ gọn thì dễ nắm việc trị nước.

 Lại nói về đức hạnh của đàn bà, quý nhất là trong sạch. Nay có người đã lấy chồng khác, không còn mặt mũi nào trở về nhà người đã hứa hôn trước. Quan huyện thương tình tha cho, nên để người ấy ở lại nhà đã về. Làm thế là chưa hiểu rõ gốc rễ của loạn, không xét đến lời của những người trong sạch, tiết hạnh.

 Người con gái trinh tiết không hai lòng, không thay đổi nhiều lần, nên mới có bài thơ "lòng ta chẳng phải hòn đá" (câu trong Kinh Thi: "lòng ta chẳng phải hòn đá mà lăn đi được", ý nói lòng chung thủy không thể lay chuyển). Không làm điều sai trái để cha mẹ phải lo buồn, nên người ta khen chí "quy ninh" (con gái đã lấy chồng về thăm cha mẹ, để cha mẹ yên lòng). Một lần đã hứa thì không đổi, đó là cách nuôi dưỡng lòng trinh tiết và làm cho cha anh được yên lòng.

 Những kẻ không theo lẽ ấy mà thay lòng đổi dạ, vốn xuất thân từ nhà không biết liêm sỉ, không giữ trinh tiết, chuyên nhất. Người như vậy thì còn biết xấu hổ gì nữa? Cha anh khinh bạc, đàn bà dâm loạn, chẳng nghĩ đến nghĩa lý, tùy tiện bỏ đức chung thủy, mượn chuyện hôn nhân làm vốn kiếm lời (?), trốn tránh, phạm pháp (?), đến nỗi chuốc lấy họa bị mổ bụng, chém đầu, cả họ bị giết. Những chuyện như thế đâu mà chẳng có?

 Các bậc vua đời trước, đối với những điều mà tình cảm vui giận của con người không thể nào dứt được, thì đặt ra lễ chế để đề cao đức tính khiêm nhường. Còn đối với những điều con người có thể dứt được, thì đặt ra luật cấm và làm rõ thưởng phạt. Nay việc buôn bán ở chợ không lừa nhau, việc cưới gả không gạt nhau, đâu phải là điều tình người không thể làm được.

 Cho nên không gì bằng xác lập điều nghĩa, theo đúng pháp luật, chặn đứng tận gốc. Lúc đầu tuy có làm một người phải hổ thẹn, nhưng rốt cuộc thì đem lại lợi ích lâu dài cho muôn đời. Phạt nhỏ để răn lớn, đó là cách giữ được cái nhỏ mà cứu được kẻ ương bướng, hung ác.

 Điều cốt yếu của việc đặt luật là phải làm cho người tốt được khích lệ trong việc tu đức và vui với chính sự, kẻ xấu thì đau đớn vì tai họa mà hối hận về việc mình làm. Hễ người con gái nào đã hứa gả cho nhiều nhà, thì dù có sinh mười đứa con, trải qua trăm lần ân xá, cũng không cho được hưởng ân xá mà về lại nhà riêng (?), như thế thì thói gian này sẽ dứt.

 Nếu không thì phạt côn hình (cạo trọc đầu, một hình phạt làm nhục) cả vợ lẫn chồng, đày ra những huyện hiểm nghèo ngoài nghìn dặm. Như vậy mới làm cho họ đau lòng mà dứt được kẻ bắt chước về sau. Gian loạn dứt thì thái bình sẽ đến.

 Lại có những bà góa trinh tiết, có người con trai con gái đủ cả, của cải giàu có, muốn giữ lễ "nhất tiếu" (chỉ lấy chồng một lần trong đời), trọn nghĩa "đồng huyệt" (vợ chồng chết được chôn chung một mộ), giữ tiết vững vàng, lòng đã quyết chết, tuyệt không nghĩ đến chuyện tái giá. Nhưng gặp phải chú bác bất nhân, anh em bất nghĩa: kẻ thì ham sính lễ (lễ vật nhà trai đem đến hỏi cưới), kẻ thì tham của cải, kẻ thì muốn dành phần cho con mình, bèn ép buộc, lừa gạt bắt gả, dồn ép, đưa đi. Có người tự treo cổ trong phòng, có người uống thuốc độc ngay trên xe, bỏ mạng, để lại con thơ côi cút. Như thế khác nào ép người ta phải tự sát.

 Có khi người chồng sau bày ra nhiều người khách, dùng sức mạnh uy hiếp, bắt chở đi, cho người canh giữ, ôm giữ, nhiều ngày sau mới nới ra, chẳng khác gì cướp người làm vợ. Đàn bà yếu đuối, bị đám đông mạnh mẽ lôi kéo, ép buộc, giam hãm nhiều ngày. Về sau dù muốn giữ lại chí nguyện ban đầu thì cũng chỉ còn cách thắt cổ bằng lụa hoặc uống thuốc độc.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video