Thiên 20 — Thiên 20 — Suy chế: phép trị thời suy

 Thiên Suy chế (bàn về việc pháp chế suy yếu và cách chế ngự), thứ hai mươi.

 Không cần đến chế độ, luật lệ (?) mà vẫn làm nên thiên hạ, đó là Tam Hoàng (ba vị vua thời thượng cổ trong truyền thuyết, thường kể là Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế hoặc Toại Nhân, tùy sách). Vạch ra phép tắc, dùng hình phạt tượng trưng (chỉ bắt kẻ có tội mặc quần áo, đội mũ khác thường để làm nhục, thay cho hình phạt thật trên thân thể) mà giáo hóa được bốn phương xa, đó là Ngũ Đế (năm vị vua thánh thời cổ sau Tam Hoàng, thường kể là Hoàng Đế, Chuyên Húc, Đế Cốc, Nghiêu, Thuấn). Làm rõ luật pháp và điều cấm mà khiến cả nước hòa thuận, đó là Tam Vương (các vua lập ba triều Hạ, Thương, Chu: vua Vũ, vua Thang, vua Văn và vua Vũ nhà Chu). Thi hành thưởng phạt mà khiến muôn dân đều theo một khuôn phép, đó là nước được trị yên. Vua đặt ra luật mà kẻ dưới không làm theo, đó là nước loạn. Bề tôi tự đặt ra chính lệnh mà vua không kiềm chế được, đó là nước sắp mất.

 Cho nên dân sở dĩ không loạn là vì bên trên có quan lại; quan lại sở dĩ không làm điều gian là vì triều đình có pháp luật; pháp luật sở dĩ được thi hành suôn sẻ là vì nước có vua; vua sở dĩ ở ngôi cao quý là vì bản thân giữ được lẽ phải. Lẽ phải là đường lối cai trị của vua, pháp luật là mệnh lệnh của vua. Bậc làm vua nghĩ điều chính đáng rồi mới ban lệnh, mà kẻ sang người hèn, kẻ hiền người ngu đều không ai dám trái, thì vua đứng vững ở trên, còn dân chúng được yên trị ở dưới. Bậc làm vua ban lệnh mà quan lớn được sủng ái và quan lại kiêu căng không chịu tuân theo, thì vua gần đến chỗ bị giết, còn dân gần đến chỗ loạn.

 Pháp lệnh là công cụ để vua điều khiển đất nước. Vua ban lệnh mà không ai theo, thế là cũng như không có vua. Lệnh của vua không được theo thì lệnh của bề tôi được thi hành, nước sẽ lâm nguy.

 Pháp lệnh là hàm thiếc, dây cương và roi ngựa của bậc làm vua, còn dân là xe và ngựa của vua. Nếu để bề tôi bỏ luật pháp, điều cấm của vua mà thi hành chính lệnh của riêng mình, thì tức là cướp dây cương và roi của vua để một mình điều khiển. Vua ngu, chúa tối chỉ ngồi gửi thân ở bên trái xe, còn bề tôi gian trái đạo cầm cương ở bên phải. Đó là lý do người coi ngựa Mã Nhu nước Tề dìm chết Hồ công nước Tề xuống sông Cụ, và Dương Thúc Tang (người đánh xe của Hoa Nguyên) nước Tống đánh xe lao vào quân Trịnh khiến Hoa Nguyên bị bắt, mà không ai ngăn nổi.

 Cho nên Trần Hằng bắt Giản công nước Tề ở Từ Châu, Lý Đoái hại Chủ phụ (tức Triệu Vũ Linh vương, vua nước Triệu đã nhường ngôi cho con) ở Sa Khâu, đều là vì chúng từ lâu đã ngấm ngầm, độc ác (?) cướp lấy dây cương và roi của vua. Vì thế phần Văn ngôn (lời giải thích quẻ Khôn trong Kinh Dịch) mới nói: “Bề tôi giết vua, con giết cha, không phải nguyên do trong một sớm một chiều, mà là do dần dần mà đến, bởi không sớm nhận ra để xử lý.” Cho nên quan lại dám tự tiện làm trái luật, bề tôi dám tự tiện đặt ra lệnh, không thể không trừng trị.

 Kẻ bàn luận ắt sẽ cho rằng không nên dùng hình phạt, chém giết, mà chỉ cần dựa vào đức để giáo hóa. Đó không phải lời của người biết linh hoạt theo thời, cũng không phải lời hợp với đời suy mạt. Bậc thánh cao nhất cũng không hơn được vua Nghiêu, vua Thuấn, vậy mà còn đày bốn kẻ ác; bậc đức thịnh nhất cũng không hơn được vua Văn, vua Vũ nhà Chu, vậy mà vẫn có lúc bừng bừng nổi giận. Kinh Thi nói: “Bậc quân tử nếu nổi giận, loạn ắt sẽ mau dứt; bậc quân tử nếu vui lòng ban phúc cho người hiền, loạn ắt sẽ mau thôi.” Cho nên bậc quân tử có vui có giận, chính là để ngăn loạn. Vì thế có khi phải dùng trừng trị để ngăn chém giết, dùng hình phạt để chặn tàn bạo.

 Vả lại, việc trị đời cũng như leo núi: phải bước từ chỗ thấp trước, rồi sau mới lên được chỗ cao. Cho nên trước hết phải làm cho nước được trị yên, rồi sau mới thi hành được đường lối của Tam Vương; khi đạo đã ngang với Tam Vương, rồi sau mới thực hiện được sự giáo hóa của Ngũ Đế; khi đạo đã ngang với Ngũ Đế, rồi sau mới theo được đạo của Tam Hoàng.

 Vả lại, luật pháp là đường lối cai trị của các vua đời trước; mệnh lệnh là lời truyền của chính mình. Đường lối của các vua đời trước là để cùng chung với mọi người; lời truyền của chính mình là để một mình chế ngự người khác. Nếu vua thật sự biết trao luật pháp ra mà tùy lúc khoan dung, ban lệnh ra mà nhất định thi hành, thì quần thần và trăm quan không ai dám không hết lòng theo lệnh mình. Lệnh mình không bị trái thì luật pháp, điều cấm ắt được thi hành. Cho nên chính lệnh nhất định được thi hành, luật cấm nhất định được tuân theo, mà nước không yên trị, thì chưa từng có. Đó là phép lúc nới lúc căng, dùng cách làm của đời nay để thực hiện đạo của đời xưa, là thuật cân nhắc nặng nhẹ, phân biệt trên dưới sang hèn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video