Thiên 21 — Thiên 21 — Khuyến tướng: khích lệ tướng sĩ

 Thiên thứ hai mươi mốt: Khuyến tướng (khích lệ tướng sĩ)

 Dân thời thượng cổ thật thà, hiền hậu, chất phác. Bậc thánh cao nhất vỗ về họ bằng lòng điềm đạm, theo lối vô vi (không làm điều gượng ép, trái với lẽ tự nhiên). Bậc ấy sống thuận theo Đạo (lẽ tự nhiên của trời đất) và thực hành Đức (phẩm hạnh tốt đẹp do theo Đạo mà có). Hình phạt thì giản lược, uy quyền thì nhẹ nhàng, không giết chóc, không trừng trị, mà dân tự cảm hóa. Đó là bậc cao nhất của đức.

 Về sau đức dần suy mỏng, lòng gian tà sinh sôi. Bậc thánh kế tiếp nối nghiệp, xem tình hình dân mà đặt ra giáo hóa, đặt ra việc giết và thưởng, dùng uy để khuyến khích dân. Đã chế ra ngũ binh (năm loại binh khí, thường kể là đao, kiếm, mâu, kích, cung tên), lại đặt ra phép tắc để uốn nắn và răn đe. Kinh Thi có câu: "Sửa sang xe ngựa của ngươi, cung tên, giáo mác, binh khí, để phòng khi giặc giã nổi lên (?), để đánh đuổi các phương man di đi xa." Cho nên nói rằng binh bị được đặt ra đã lâu lắm rồi. Trải qua ngũ đại (năm đời vua thời cổ) cho đến nay, chưa nước nào không nhờ đức mà hưng thịnh, nhờ binh mà mạnh.

 Nay khí giới tinh xảo chất đầy kho, lời dạy của Tôn Vũ và Ngô Khởi (hai nhà binh pháp nổi tiếng thời cổ) vang rền bên tai các tướng. Vậy mà các tướng đem dùng thì tiến đánh thì quân thua, lui giữ thì mất thành. Vì sao vậy? Xin đáp: tình hình hai bên ta và địch không đến được tai vua, lẽ thắng thua không sáng tỏ trong lòng tướng, quân sĩ tiến lên chẳng được lợi gì, tự ý lui về cũng chẳng phải sợ gì. Vì thế mới ra nông nỗi ấy.

 Chở nặng lên dốc, chạy nghìn dặm là cái khổ của ngựa. Vậy mà ngựa tốt vẫn vui lòng làm, vì người đánh xe giỏi như Vương Lương đáng để nó dốc hết sức. Leo thành trước tiên, xông vào trận, lao vào chỗ chết trước kẻ địch mạnh là cái khổ của dân. Vậy mà kẻ sĩ có khí tiết vẫn vui lòng làm, vì vị vua sáng suốt đáng để họ liều chết.

 Phàm người ta chịu đi vào chỗ chết mà không từ chối, nếu không phải vì chạy theo lợi thì cũng là để tránh hại. Người hiền hay kẻ hèn, người ngu hay kẻ trí đều thế cả, chỉ khác nhau ở chỗ mỗi người coi điều gì là lợi, điều gì là hại mà thôi. Không vì cái lợi là danh tiếng vẻ vang thì vì cái lợi là phần thưởng hậu. Không vì tránh nhục nhã thì vì tránh tai họa loạn lạc. Ngoài bốn điều ấy ra, dù là thánh vương cũng không ràng buộc được bề tôi, dù là cha hiền cũng không bắt chắc được con.

 Vua sáng suốt hiểu sâu điều đó, nên đề cao cái lợi, phô rõ cái hại để trao đổi với kẻ dưới, khiến người thân hay sơ, sang hay hèn, hiền hay kém, ngu hay trí đều phải theo lệnh mình mới đạt được điều mình mong muốn. Vì vậy, một khi trống trận nổi lên như sấm, cờ xí cùng phất, quân sĩ đều hăng hái, tranh nhau liều chết với địch, há phải vì lòng họ chán sống lâu mà ham chết thảm đâu? Ấy là người có nghĩa khí thì nhờ đó cầu lấy danh, kẻ tham lam thì nhờ đó cầu lấy thưởng mà thôi.

 Nay quan lại theo quân, thua trận, chết vì việc công, đếm đến hàng mười vạn người. Vậy mà về phía trên thì không nghe được cái danh vẻ vang của việc được triều đình viếng thăm, than tiếc, về phía dưới lại không có cái lợi thực là bổng lộc, phần thưởng hậu hĩnh. Người có khí tiết không có gì để được khích lệ, ngưỡng mộ, kẻ tầm thường không có lợi gì để mà ham. Đó là lý do người người đều nản lòng, rã rời, không chịu liều chết nữa.

 Từ khi chiến sự nổi lên, quân lính phải dầm dãi ngoài chiến trường đã năm năm. Quan lại coi quân, tướng có đến hàng nghìn, trận lớn trận nhỏ mỗi năm hàng chục, hàng trăm lần giao chiến, mà hiếm khi lập được công. Xét kỹ những lần thua, không có nguyên do nào khác: đều vì tướng không hiểu rõ sự biến đổi của thế trận, còn quân sĩ thì không được khích lệ để liều chết với địch.

 Quân sĩ không chịu liều chết là vì tướng của họ không làm được điều mình nói: hứa thưởng thì không cho, hứa phạt thì không thi hành. Quân sĩ tiến lên thì chịu cái họa chết một mình, lui về thì được hưởng cái phúc sống sót cùng mọi người. Vì thế khi ra trận họ bỏ không đánh, chỉ tranh nhau tính chuyện bỏ chạy.

 Tôn Tử nói: "Làm tướng phải có trí, có nhân, có kính, có tín, có dũng, có nghiêm." Bởi vậy, có trí để đánh bại quân địch, có nhân để thu phục lòng người, có kính để chiêu mời người hiền, có tín để việc thưởng được chắc chắn, có dũng để tăng thêm khí thế, có nghiêm để mệnh lệnh được thống nhất.

 Cho nên đánh bại được địch thì ứng phó được với mọi biến đổi. Lòng quân quy phục, yêu mến thì họ nghĩ đến việc gắng sức chiến đấu. Người hiền, người trí tụ về thì có được mưu kế tài giỏi. Thưởng phạt chắc chắn thì quân sĩ dốc hết sức. Dũng khí tăng thì thế quân tự nhiên mạnh gấp bội. Mệnh lệnh có uy và thống nhất thì quân chỉ làm theo sự sai khiến của tướng. Phải có đủ sáu điều ấy mới có thể chiết xung (đẩy lùi thế tiến công của địch) và bắt được quân địch, giúp vua, yên dân.

 Trước kia khi người Khương (một tộc người ở miền tây bắc) mới làm phản, các tướng soái nắm trong tay đám quân đã có quân lệnh (?), dựa vào kho của cải giàu có, giữ các thành nối liền nhau, khí thế thuận lợi, nắm quyền chỉ huy mười vạn quân, cầm đầu những kẻ sĩ dũng mãnh, kiệt xuất, để đánh lũ giặc yếu ớt mới nổi lên làm phản còn tan tác rời rạc, đánh bọn giặc nhỏ tự kéo đến. Vậy mà không bắt được, không dẹp xong, lại còn bị chúng đánh bại.

 Thế là giặc nổi dậy ùn ùn như mây bốc, kết bè liên minh với nhau, càn quét sạch hai châu Tịnh và Lương, tiến vào xâm phạm vùng Ti Lệ (vùng quanh kinh đô, do quan Ti lệ hiệu úy cai quản), phía đông cướp phá đất Triệu, Ngụy, phía tây cướp bóc đất Thục, Hán. Năm châu bị tàn phá, sáu quận mất hết dấu vết. Đó không phải tai họa của trời, mà là lỗi của các quan đứng đầu địa phương.

 Tôn Tử nói: "Tướng là người nắm vận mệnh của dân, là người quyết định sự an nguy của quốc gia." Vì thế ở những quận có giặc, các quan thái thú (quan đứng đầu một quận), huyện lệnh và huyện trưởng (quan đứng đầu một huyện) không thể không am hiểu việc binh.

 Nay xem các tướng, đã không có tài lạ để phán đoán quân địch và ứng phó với biến đổi, lại không có lòng tin của quân vì thưởng rõ ràng, phạt chắc chắn. Thêm vào đó, quân sĩ và dân chúng lại hết sức nghèo khổ, khí giới không được chọn lọc, không được tập luyện, ân tình của tướng với quân chưa gây dựng từ trước. Bỗng gặp lúc nguy cấp thì quan lại dùng sự hung bạo bộc phát mà hành hạ quân sĩ, còn quân sĩ thì đem chỗ vụng về của mình mà đối đầu với sự khéo léo của địch. Như thế là tướng và quan lại xua những người đang oán hận mình đi chống kẻ thù, còn quân sĩ thì bị trói tay chờ giặc tới.

 Tướng không khích lệ được quân sĩ, quân sĩ không dùng được binh khí, hai điều ấy cũng như không có quân vậy. Không có quân, không có binh khí mà muốn giao chiến, thì thua trận là lẽ tất nhiên. Cho nên nói rằng: thua trận không phải do trời giáng tai họa, mà là lỗi của tướng.

 Kẻ sĩ có tài sống ở đời chỉ lo không có chức phận để nắm giữ (?) mà thôi. Cho nên hễ có đất đai thì trăm họ có thể làm giàu; hễ có phố chợ thì thương nhân có thể kéo đến; hễ có quân sĩ và dân chúng thì nước nhà có thể mạnh; hễ có pháp lệnh thì kẻ gian tà có thể bị ngăn cấm. Việc nước không thể cai trị từ bên ngoài, việc quân không thể điều khiển từ trong triều. Các quan đứng đầu quận huyện may mắn được kiêm quyền quyết đoán cả mấy việc ấy, vậy mà không làm tròn được chiếu chỉ sáng suốt của vua để yên dân, thì đó cũng là hạng quan bóc lột, hèn kém, chẳng ra gì (?) mà thôi.

 Đời có người phi thường thì sau đó mới định được việc phi thường; ắt phải chỉ ra được những sai lầm phi thường thì sau đó mới thấy được (người ấy) (?). Bởi vậy, khi chọn các quan đứng đầu những nơi có quân, nên vượt bậc mà chọn người hào kiệt, đôn hậu, vượt lệ mà tìm người tài giỏi còn ẩn khuất, tài trí sáng suốt, biết ứng biến linh hoạt, có thể đảm đương chức tướng soái. Không được cẩu thả chỉ xét theo thứ bậc thâm niên, hoặc thiên vị người thân thích mà cho nắm chức quan coi quân. Làm như vậy gọi là đem nước mình dâng cho kẻ địch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video