Thiên 22 — Thiên 22 — Cứu biên: cứu vùng biên

 Cứu biên (cứu giúp vùng biên giới), thiên thứ hai mươi hai

 Chính sự của bậc thánh vương (vị vua có đức độ và trí tuệ cao nhất) che chở khắp nơi, thương yêu tất cả, không thiên vị người gần gũi thân cận, cũng không xem nhẹ kẻ xa lạ. Điều lành điều dữ, phúc hay họa đều cùng gánh với dân. Nỗi buồn niềm vui của mình thì lấy lòng mình mà suy ra cho người. Vua coi dân như con đỏ, cứu dân khỏi tai họa gấp như rụt tay ra khỏi lửa bỏng. Vì thế khắp bốn biển ai nấy vui mừng, mọi người đều được dùng đúng chỗ và giúp được cho nhau.

 Trước đây giặc Khương (một dân tộc du mục ở phía tây nhà Hán) làm phản. Chúng nổi lên từ châu Lương, châu Tịnh (châu là đơn vị hành chính lớn nhất thời Hán, dưới châu có quận, dưới quận có huyện), lan tới vùng Tư Lệ (vùng quanh kinh đô do quan Tư lệ hiệu úy cai quản), phía đông gây họa cho đất Triệu, đất Ngụy, phía tây cướp phá đất Thục, đất Hán Trung. Năm châu bị tàn phá, sáu quận bị xóa sạch dấu vết. Khắp vòng nghìn dặm, ngoài đồng không còn một người sống sót. Giặc cướp bóc, gây hại ngày đêm không ngớt, trăm họ bị diệt vong, ngày tháng trôi qua trong cảnh cháy rụi, kiệt quệ. Thế mà các quan ở những quận phía trong không bị tai vạ đều nói rằng nên tạm để mặc, chờ thời trời. Dụng tâm như thế, há còn là lòng người ư!

 Hồi giặc Khương mới phản, các bậc công khanh (những quan đứng đầu triều đình) và quan lớn cầm quyền đều muốn bỏ châu Lương, lùi về giữ Tam Phụ (ba quận vây quanh cố đô Trường An), nhưng triều đình không nghe. Về sau giặc Khương lấn sâu vào, những người bàn luận phần nhiều tiếc rằng hồi đó đã không theo lời bàn sai lầm kia. Tôi thầm cười họ, đúng như câu "giảng hòa cũng hối, không giảng hòa cũng hối", ấy là chưa từng hiểu lẽ biến đổi. Đất nước thì không thể không có biên cương, không có biên cương thì mất nước. Cho nên mất châu Lương thì Tam Phụ thành biên giới; Tam Phụ lùi vào trong thì quận Hoằng Nông (quận nằm giữa Trường An và Lạc Dương) thành biên giới; Hoằng Nông lùi vào trong thì Lạc Dương (kinh đô nhà Đông Hán) thành biên giới. Cứ suy theo lối ấy mà so, dù lùi tới tận biển Đông thì vẫn còn biên giới. Nay không chịu chấn hưng võ bị để giết giặc, không chọn người tài để giữ toàn lãnh thổ, lại bảo biên giới không giữ được, muốn tự cắt đất đi trước, tỏ ra yếu nhược trước quân giặc, chẳng phải là mê muội lắm sao!

 Xưa Nhạc Nghị (danh tướng nước Yên thời Chiến Quốc) cầm nước Yên nhỏ bé mà đánh tan nước Tề hùng mạnh, uy danh chấn động thiên hạ, thật đáng gọi là tướng giỏi. Thế nhưng quan đại phu ở Tức Mặc chỉ giữ một thành đơn độc, sáu năm không bị hạ, rốt cuộc giữ trọn được dân mình. Điền Đan (tướng nước Tề) dẫn năm nghìn quân cùng quẫn, đánh đuổi được Kỵ Kiếp (tướng Yên thay Nhạc Nghị), khôi phục hơn bảy mươi thành của nước Tề, đáng gọi là giỏi dùng binh. Vậy mà vây các thành Liêu, Cử liền mấy năm vẫn không hạ được. Đó đều là lấy kẻ mạnh nhất đánh kẻ yếu nhất, lấy trí cao nhất mưu tính với kẻ ngu nhất, mà vẫn không thắng nổi, là vì sao? Đáp rằng: bên đánh thì thường thiếu sức, bên giữ thì thường dư sức. Trước đây các quận đều có hàng loạt thành trì để dựa vào, lại có đông dân. Mưu trí của giặc Khương chẳng phải như Nhạc Nghị, Điền Đan; cảnh khốn quẫn của các quận huyện cũng chưa bằng thành Liêu, thành Cử, thành Tức Mặc. Thế mà các quan đều không chịu dốc lòng giữ vững, trái lại còn cưỡng ép xua đuổi dân mình, bỏ cả kho lương, quay lưng với thành ấp mà chạy. Xét thế thì thấy chẳng phải khổ vì thành thiếu lương, chỉ khổ vì tướng lĩnh không chịu ăn khổ mà giữ thành (?) mà thôi.

 Đánh lui giặc, giữ yên dân, cốt ở chỗ dùng người hiền tài, không ở chỗ thu hẹp bờ cõi. Nước Tề, nước Ngụy lùi lại phòng thủ mà nước không vì thế được yên. Tử Anh (vua cuối cùng nhà Tần) tự hạ mình, bỏ danh hiệu hoàng đế mà xưng vương, nhà Tần cũng không vì thế mà còn. Vũ hoàng đế (Hán Vũ Đế) đánh dẹp các tộc ngoài biên, mở rộng bờ cõi, mỗi hướng thêm mấy nghìn dặm: phía đông mở quận Lạc Lãng (ở bán đảo Triều Tiên), phía tây đặt quận Đôn Hoàng (ở miền tây bắc Trung Quốc), phía nam vượt qua Giao Chỉ (vùng nay là miền Bắc Việt Nam), phía bắc đắp thành Sóc Phương (vùng thảo nguyên phía bắc). Cuối cùng bình định được Nam Việt (nước ở vùng Lĩnh Nam phía nam), chém giết vua Đại Uyển (nước ở Trung Á). Quân của nhà vua tiến đến đâu, không nơi nào không bị dẹp tan. Nay giặc nổi lên ngay gần, trong vùng đất quanh kinh đô, mà không bắt được, ấy là tự chuốc đau đớn, chứ không phải lỗi ở chỗ có biên giới. Môi hở thì răng lạnh, thân bị thương thì lòng đau, đó là lẽ tất nhiên, còn ngờ vực gì nữa? Người quân tử thấy điềm báo từ khi mới chớm, huống chi việc đã rõ ràng rồi?

 Vừa qua, tai họa ở biên giới vang như sấm sét, rõ như mặt trời mặt trăng, thế mà kẻ bàn luận đều giấu đi, bảo đó chỉ là bọn trộm cướp nhóm họp chốc lát. Những lời ăn nói khéo léo, nông cạn ấy làm cho người quân tử lơ là, muốn khiến triều đình coi giặc là nhỏ mà không lo liệu sớm. Tai họa đã đến mức này mà vẫn không muốn cứu. Tục ngữ có câu: "Đau chưa đến thân mình thì bảo cứ nhịn đi, tiền chẳng ra từ nhà mình thì bảo cứ cho đi." Giả sử con em các quan công khanh cũng bị giặc Khương gây họa, sớm tối khẩn cấp như dân biên giới, thì ắt họ tranh nhau nói phải đánh dẹp giặc Khương rồi.

 Nay chỉ vì bản thân không phải chịu nỗi xót xa oan khổ, nên họ cứ ngồi yên, người sau theo người trước; lại không lo sửa sang việc phòng thủ cho chu đáo, cứ thong thả nhàn nhã, nằm đấy phó mặc cho trời. Giặc Khương mặc sức đi lại, tiến sâu vào, giết hại rất nhiều, còn họ thì tầm thường a dua, rủ nhau đến cửa cung, nói lời êm tai, lạy tạ đúng lễ, lui ra thì bẩm báo tình hình (?). Khi họp ở triều đường thì chẳng có lòng thành tha thiết lo cho nước, thương cho dân, chỉ nhìn nhau chờ người khác lên tiếng, không ai chịu phản đối hay ngăn lại. Ngày đã muộn, thời đã chuyển mà bàn bạc chẳng quyết được gì, lại bảo hãy để sau. Sau đó được yên ổn đôi chút thì thản nhiên bỏ quên. Chỉ trong khoảng mười ngày, giặc lại gây hại, công văn quân sự chạy qua chạy lại, hịch cắm lông chim (công văn quân sự khẩn cấp, có cắm lông chim để báo là việc gấp) tới dồn dập, thế là lại hoảng hốt như trước. Cứ như thế đã gần chín năm, "mong rằng sẽ tốt, ai ngờ lại hóa xấu", rối ren hỗn loạn, biết bao giờ mới dứt! Kinh Xuân Thu chê trách việc "nước Trịnh bỏ rơi quân của mình", huống chi bỏ rơi dân? Một người than thở mà đạo trị nước của bậc vương giả đã bị tổn khuyết, huống chi hàng triệu người kêu gào khóc lóc, làm động đến lòng trời?

 Vả lại, nước lấy dân làm nền, người sang lấy kẻ hèn làm gốc. Vì thế bậc thánh vương nuôi dân thì thương như con, lo như lo việc nhà: kẻ lâm nguy thì làm cho yên, kẻ sắp mất thì giữ cho còn, cứu họ khỏi tai ương, trừ cho họ họa loạn. Cho nên việc đánh rợ Quỷ Phương (một tộc phương bắc thời nhà Thương) không phải vì ham chiến tranh; việc đuổi rợ Hiểm Duẫn (một tộc phương bắc thời nhà Chu) không phải vì tham đất, mà là để cứu dân, nuôi dưỡng đức, giữ yên bờ cõi. Thời xưa, thiên tử (vua, được coi là con của trời) lấy các tộc ở bốn phương làm lớp phòng thủ cho mình; "ngay cả các tộc Đê, Khương kia cũng không ai không đến dâng lễ vật", khắp thiên hạ đều mong quy phục, đến như cây lau mọc ven đường cũng được nhờ ơn đức (ý lấy từ bài thơ "Hành vi" trong Kinh Thi: lòng nhân của vua thấm đến cả cỏ cây). Huống chi nay dân của ta ở ngay gần bị họa đến thế này, lẽ nào không cứu?

 Phàm sở dĩ dân chịu phụng sự người trên là vì nhớ đến nghĩa và ơn. Đau khổ quá thì không còn biết xấu hổ, gặp họa thì không còn lòng nhân. Lòng phẫn hận, oán trách nảy sinh từ chỗ không còn biết xấu hổ. Nay giặc Khương làm phản đã lâu rồi! Tổn hại đã nhiều rồi! Trăm họ đã khốn cùng rồi! Nỗi lo tai họa đã sâu rồi! Trên dưới cứ theo nhau như vậy, chưa thấy lúc nào ngưng. Không một lần cử đại tướng đi quét sạch lũ giặc xấu xa, mà các châu cứ lần lượt bắt dân đi phu dịch, liên miên không dứt. Khác nào kéo rèm để chắn gió, bốc cát để ngăn sông, chẳng chống đỡ được gì, chỉ tự làm mình kiệt sức mà thôi. Nay mấy châu đóng hơn mười vạn quân, đều ăn lương của nhà nước, mỗi năm tốn mấy triệu hộc (hộc là đơn vị đo lương thực thời Hán, khoảng hai mươi lít), lại còn trả lương tháng. Riêng sự hao tốn về người này đã không cung ứng xuể, thế mà lại ngại khoản chi cho một lần xuất quân ngắn ngày, thật là kế sách rất dở.

 Vả lại, cái gì đang chênh vênh thì dễ đổ, kẻ đang lưỡng lự thì dễ đổi lòng. Nay giặc mới chiếm đất biên giới, chưa dám tự yên tâm, nên dễ làm cho rung chuyển. Trăm họ mới rời quê cũ, lòng nhớ thương chưa nguôi, nên dễ khích lệ. Thật nên nhân lúc này sai đại tướng đi đánh dẹp, dồn ép, đánh tan và đuổi chúng đi thật xa. Nếu nới tay để chúng có thời gian, tích trữ được của cải, ai nấy đều yên ổn vững chắc rồi, thì khó lay chuyển được nữa. Sách Chu thư nói: "Phàm bậc thánh nhân ắt phải nắm lấy thời cơ." Cho nên kế sách đánh hay giữ không thể không định sớm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video