Bàn về việc biên cương, thiên thứ hai mươi ba
Người hiểu rõ thực chất của họa và phúc thì không thể bị lời bàn suông làm mê hoặc; người xét rõ tình thế yên ổn hay rối loạn của đất nước thì không thể bị lời lẽ hoa mỹ làm lay chuyển. Vì thế, việc đã rõ ràng không còn gì phải ngờ thì bậc thánh nhân không cần bàn tính; những thuyết viển vông, trôi nổi thì bậc thánh nhân không nghe.
Vì sao vậy? Vì đã tính toán thì không thể quay lưng với sự thật trước mắt mà đi tranh cãi bằng lời. Do đó, bậc vua sáng suốt trước hết phải xét thấu lòng người, không chỉ phó mặc cho tướng giỏi, mà tự mình lo việc phòng bị, không trông cậy vào kẻ khác. Nhờ vậy, đánh thì ắt thắng giặc, giữ thì ắt tự bảo toàn.
Lúc người Khương (một tộc người du mục ở miền tây Trung Quốc) mới nổi dậy, mưu kế của họ chưa chu đáo, bè đảng chưa thành, người chưa tụ họp đông, binh khí chưa đủ. Có kẻ cầm cành tre, cành gỗ, có kẻ tay không đi theo nhau, ăn cả cỏ, tản mát lộn xộn, chưa có người chỉ huy chung, nên rất dễ đánh tan. Thế nhưng các quan thái thú (quan đứng đầu một quận), quan lệnh và quan trưởng (quan đứng đầu một huyện; huyện lớn gọi là lệnh, huyện nhỏ gọi là trưởng) đều hèn nhát, sợ sệt, yếu đuối, không dám đánh.
Vì thế giặc được dịp thừa thắng lấn tới, ngày càng mạnh, phá châu, diệt quận (châu, quận: các đơn vị hành chính lớn), thế lực lớn dần lên như lửa bốc ngùn ngụt, tàn phá cả vùng Tam Phụ (vùng ba quận quanh kinh đô cũ Trường An), lan tới tận Quỷ Phương (vùng đất xa xôi của các tộc người ở phía tây bắc). Tình trạng như thế đã kéo dài mười năm rồi. Dân chúng bị tàn hại, đến nay vẫn chưa dứt. Vậy mà bọn ngu si đần độn vẫn còn nói không nên cứu giúp, hãy cứ chờ thời trời. Có ý nghĩ như thế, há còn là người hay sao!
Người có lòng nhân thì lấy lòng mình mà suy ra lòng người, người có trí thì xét xem việc gì có hiệu quả mà xử lý công việc. Nay các bậc công khanh (các quan đại thần cao cấp nhất trong triều) bên trong không đau xót trước cảnh sĩ dân bị giết hại, bên ngoài không lo cái họa binh đao kéo dài. Ai nấy chỉ ôm tính toán tạm bợ, lo thoát thân né tránh việc trước mắt, cứ nói bừa rằng không nên động binh, mà không biết dựa vào phép tắc lớn của bậc đế vương, không xét xem tai họa biến loạn rồi sẽ dẫn tới đâu.
Kinh Dịch đặt ra phép chống giặc, Kinh Thi ca ngợi việc đánh đuổi quân xâm lấn. Từ xưa đã có chiến tranh, chứ đâu phải đến nay mới có. Sách Tả truyện nói: “Trời sinh ra năm thứ vật liệu (kim loại, gỗ, nước, lửa, đất), dân đều dùng cả, bỏ một thứ cũng không được, vậy ai có thể bỏ được binh khí? Binh khí là để răn đe kẻ làm điều trái phép và để làm sáng tỏ đức giáo hóa; thánh nhân nhờ nó mà dấy lên, kẻ làm loạn vì nó mà bị diệt.”
Tề Hoàn công, Tấn Văn công, Tống Tương công là những chư hầu (vua các nước nhỏ dưới quyền thiên tử) sống vào đời suy, mà còn lấy làm hổ thẹn khi trong thiên hạ có kẻ tiêu diệt nhau mà mình không cứu được, huống chi là bậc chủ của bốn biển do trời cao giao mệnh? Các quan đại phu (quan lớn trong các nước chư hầu) của nước Tấn, nước Sở, chỉ là bề tôi của nước nhỏ, còn lấy làm hổ thẹn khi mình đang giữ chức mà để xảy ra cảnh xâm lấn nhau, huống chi là thiên tử (nhà vua của cả thiên hạ) và tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) là những người gánh trọng trách của cả thiên hạ?
Công Lưu (vị tổ tiên của nhà Chu) có lòng nhân đức, rộng khắp đến cả bụi lau ven đường (Kinh Thi kể ông thương cả bụi lau, không để trâu dê giẫm nát), huống chi là con người có máu có thịt, cùng giống loài với mình? Chỉ một người than thở thôi mà đạo trị nước của nhà vua đã bị khuyết, huống chi là hàng trăm vạn dân bị giết hại? Kinh Thư nói: “Thiên tử làm cha mẹ của dân.” Cha mẹ đối với con, lẽ nào lại có thể ngồi nhìn con bị giặc cướp mổ xẻ, đứng nhìn con bị chó lợn ăn thịt hay sao?
Hãy gác chuyện lòng nhân ơn huệ sang một bên, thử lấy lợi hại mà nói. Nước lấy dân làm nền móng, kẻ sang lấy kẻ hèn làm gốc rễ. Xin hãy xét từ khi có trời đất đến nay, có ai mà dân nguy khốn còn nước được yên? Có ai mà kẻ dưới nghèo khó còn người trên được giàu? Cho nên có câu: “Vua giữ được nước, cai quản được dân, là nhờ vào dân; dân mà gầy gò, thì vua sao béo tốt được?” Vua nhờ dân nhỏ mà nhận được mệnh trời lâu dài, vì vậy kẻ hèn này trộm mong bậc thánh chủ suy nghĩ sâu xa về nền móng của nước đang bị tổn thương, lo xa xem họa phúc từ đâu mà sinh ra.
Vả lại, vật có lúc thịnh lúc suy, thời có lúc đổi dời, việc có lúc dồn dập gặp nhau, người có lúc biến đổi. Người có trí biết xem xét dấu hiệu mà liệu việc, há chẳng phải là điều nên làm sao! Mạnh Minh (tướng nước Tần, từng thua nước Tấn rồi sau báo thù được) đã bù đắp lỗi lầm cũ ở Hà Tây; Phạm Lãi (mưu thần nước Việt) đã đòi lại món nợ ở Cô Tư (kinh đô nước Ngô, tức đã giúp nước Việt diệt nước Ngô để rửa nhục). Nhờ thế mà họ lập được công lớn ở đời mình, tiếng thơm truyền mãi không cùng.
Nay vùng biên thùy bị quấy nhiễu, ngày ngày gieo họa diệt cả dòng họ (?), dân chúng ngày đêm trông ngóng triều đình đến cứu mình, vậy mà các công khanh lại cho là tốn kém phiền phức, không nên làm. Thật chỉ đáng cười thầm họ. Như vậy thì có khác gì chuyện Án Tử chê kẻ “coi nhẹ thóc gạo chứa đầy kho đụn mà lại tiếc một chén cơm (?)”? Nay họ chỉ biết tiếc chút tiền bạc thóc gạo nhỏ nhoi thấy trước mắt, mà không biết rằng những lợi ích chưa thấy được đều trông cả vào dân trước hết (?); chỉ biết việc lao dịch (công việc nặng nhọc dân phải làm cho nhà nước) khó điều động, mà không biết rằng vùng nội địa phải nhờ biên cương yên ổn mới được yên.
Kinh Thi đau xót cho cảnh “có kẻ chẳng hề biết đến tiếng kêu gào, có kẻ buồn khổ nhọc nhằn”. Nay các công khanh chỉ vì bản thân mình không bị tổn hại, nên tranh nhau cắt đất của nước nhà đem cho giặc, giết dân của nhà vua để nuôi người Khương. Bày mưu như thế thì chưa thể gọi là có trí; làm bề tôi như thế thì chưa thể gọi là trung; tài trí như thế chưa đủ để cho tham gia bàn việc nước.
Vả lại, mọi thứ trong bốn biển là cơ nghiệp bậc thánh nhân để lại cho con cháu; còn quan vị, chức vụ chỉ là chỗ các quan gửi thân mình vào. Người truyền cơ nghiệp cho con cháu thì nghĩ đến sự yên ổn muôn đời; kẻ chỉ gửi thân thì ai nấy chỉ lo cho một khoảng thời gian (một nhiệm kỳ) của mình. Cho nên lời họ bàn thường không thi hành được lâu, công việc họ làm không thể bền lâu (?). Đây thật là điều vua sáng phải xét kỹ, và là điều bậc thánh chủ phải tự mình quyết đoán.
Nay nói không muốn làm phiền nhiễu dân bằng việc điều động thì cũng được. Nếu đã vậy thì phải lo sửa sang việc phòng thủ. Kế sách hiện nay ắt phải làm sao cho giặc không dám đến, có đến cũng không lấy được gì; làm sao cho dân không phải lo giặc, vì đã chẳng mất mát gì. Nay lại không như thế, chỉ sợ làm phiền nhọc sức dân, mà lại dễ dàng để dân chịu tai họa lớn là bị diệt vong. Như thế không phải là người làm chủ cho dân, không phải là tướng của dân, không phải là người phò tá nhà vua, cũng không phải là người nắm được thắng lợi.
Vả lại, lời bàn là điều mà sự sáng suốt nhìn thấy; lời lẽ là cái để bày tỏ lòng mình. Chính vì bên trong có điều gì thì bên ngoài mới lộ ra như thế. Tục ngữ có câu: “Lấy gì để khuất phục kẻ ngang bướng? Không gì bằng nghe theo nó.” Nay những người nói rằng biên cương có thể không cần cứu mà vẫn yên, thì nên thật sự đem chính bản thân họ hoặc con em họ bổ làm thái thú, lệnh, trưởng, thừa (quan phó giúp việc), úy (quan coi việc trị an, binh bị) ở vùng biên cương. Có như vậy thì đúng sai thực hư mới rõ ràng, và việc cứu biên cương mới không còn gì phải lo. Biên cương không còn lo thì vùng nội địa mới được yên ổn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video