Thiên thứ hai mươi bốn: Thực biên (làm cho vùng biên giới đông dân, vững mạnh)
Người cai trị đất nước phải soi xét rõ thật giả của tình hình gần xa, lường trước họa phúc từ đâu mà đến. Có vậy mới khiến được bầy tôi dốc hết sức lực, và giữ gìn, làm hưng thịnh quốc gia.
Trước đây, khi người Khương (một tộc du mục ở phía tây nhà Hán) mới nổi lên làm phản, mọi việc còn sơ sài, mới khởi sự, khí giới chưa đủ. Giặc có kẻ cầm gương đồng để giả làm binh khí, có kẻ vác tấm ván, mặt bàn để giả làm khiên. Chúng hoảng sợ, rối loạn, chưa đủ sức cầm cự. Khi ấy dẹp chúng dễ như dẹp một thành, vậy mà rồi các quận huyện đều bùng lên dữ dội.
Đến khi trăm họ bất ngờ gặp tai họa, mất hết của cải, ai cũng đau xót, phẫn nộ, đều muốn báo thù. Thế nhưng các tướng soái đều nhút nhát, hèn kém, yếu đuối, không dám đánh dẹp, chỉ ngồi soạn sửa giấy tờ để lừa triều đình. Thực ra giết một trăm người dân thì báo là một, giết được một tên giặc thì báo là một trăm. Có khi giặc thật đông mà nói là ít, có khi thật ít mà nói là đông. Họ viết lách quanh co, khéo léo, cốt lấy điều tiện lợi cho bản thân. Họ chẳng hề lo kế lớn của nước, cũng chẳng thương xót dân chết chóc.
Họ lại phung phí tiền thóc, vét sạch kho tàng, rồi quay sang bắt dân cho vay mượn, cưỡng đoạt của cải. Nhà giàu có nghìn vạn tiền cũng bị lột sạch không còn gì. Muôn dân kiệt quệ, những người vì thế mà chết đều là bị quan lại bỏ đói đến chết. Sự tàn khốc, đau đớn ấy còn hơn gặp giặc. Giặc đến cướp bóc thì thoáng chốc đã đi qua, chưa chắc đã có người chết hay bị thương. Còn quan lại lục soát, cướp đoạt thì đi đến đâu tan nát đến đó (?). Có nhà bị diệt cả dòng họ, tuyệt không còn giống nòi. Có những đàn bà góa, trẻ mồ côi phải làm tôi tớ cho người, bị đem bán đi nơi xa, đến mức không tự sống nổi, nhiều không kể xiết. Những việc như thế làm động đến trời mà sinh tai họa, lại càng trái với âm dương (hai mặt đối lập trong trời đất; khi âm dương hài hòa thì thiên hạ yên ổn, khi trái nghịch thì sinh tai biến).
Vả lại, người ta coi việc dời chỗ ở là hệ trọng, ai cũng quyến luyến mồ mả tổ tiên, người hiền hay kẻ kém đều như nhau. Đối với dân, bị bắt dời đi còn khổ hơn bị xử tội. Bị xử tội thì chẳng qua mỗi nhà chết một người. Còn những người mất của, bị cướp đất, phải dời đi xa, không quen phong tục, không hợp khí hậu đất nước nơi mới, thì phần nhiều chết cả nhà, ít ai trở về được. Ngựa đất Đại còn ngóng về phương bắc, cáo sắp chết còn quay đầu về phía gò nơi hang cũ (ý nói loài vật còn nhớ quê, huống chi con người). Dân biên giới thật thà, chất phác (?), lại càng ghét phải ở lại trong nội địa. Dù biết họa lớn, họ vẫn mong giữ cơ nghiệp cha ông, chết ở chính quê mình, thật là hết sức không muốn rời đi.
Các thái thú (quan đứng đầu một quận) và lệnh trưởng (quan đứng đầu một huyện; huyện lớn gọi là lệnh, huyện nhỏ gọi là trưởng) thì sợ và ghét việc quân. Họ vốn không phải người đất ấy, đau chẳng vào thân mình, họa chẳng đến nhà mình, nên tranh nhau xin dời quận huyện vào trong nội địa. Thậm chí họ sai lính tráng, quan lại đi cắt phá lúa má của dân, dỡ phá nhà cửa, san phẳng đồn lũy, rào trại, phá hết sinh kế. Họ cưỡng ép, lùa bắt dân cùng đi vào trong, bỏ mặc người già yếu cho chết tại chỗ. Lúc ấy muôn dân oán hận đau đớn, khóc ra máu, kêu gào thảm thiết, thật làm quỷ thần phải sầu và làm động lòng trời. Nhưng dân thường thật thà, hèn mọn, không thể tự mình đến triều đình kêu oan. Họ phải nương nhờ nhà quan lại, bị uy thế nghiêm khắc của tướng quan ép buộc, không dám nói lời chống lại (?). Dân đã mất đất mất nghiệp, lại gặp nạn châu chấu, hạn hán, đói kém. Họ theo đường mà đi về phía đông, trôi dạt tan tác khắp các châu U, Ký, Duyện, Dự, Kinh, Dương, Thục, Hán. Vì đói khát mà chết thêm quá nửa. Đất biên giới từ đó thành gò hoang, đến nay không có người ở. Xét gốc rễ của tai họa, đều là lỗi của quan lại.
Đất đai là gốc của dân, thật không thể để hoang lâu mà khơi lòng dòm ngó của giặc. Vả lại, Biển Thước (danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc) chữa bệnh thì xét chỗ bế tắc mà khơi thông chỗ ứ đọng. Chỗ hư thì bổ, chỗ thực thì tả (thuật ngữ Đông y: "hư" là cơ thể suy yếu, thiếu hụt, "bổ" là bồi bổ thêm vào; "thực" là tà khí dư thừa, ứ trệ, "tả" là làm tiêu bớt, rút bớt ra). Vì thế bệnh khỏi mà danh ông vang khắp. Y Doãn (hiền tướng giúp vua Thang lập nên nhà Thương, tức nhà Ân) phò vua Thang thì đặt phép khinh trọng (phép điều tiết giá cả, hàng hóa của nhà nước) để lưu thông chỗ có với chỗ không, bớt chỗ dư bù chỗ thiếu. Vì thế nhà Ân được yên trị và nhà vua được tôn kính. Giả Nghị (nhà chính luận thời Hán Văn Đế) từng đau lòng ví tình thế đất nước như người mắc chứng thiên khô, tích phi (liệt nửa người, chân què không đi được).
Nay một quận biên rộng nghìn dặm, mỗi vùng chỉ có hai huyện, số hộ vỏn vẹn vài trăm. Thái thú cai quản một vùng chu vi vạn dặm mà trống không, chẳng có dân, ruộng tốt bỏ hoang không ai khai khẩn. Còn các quận nội địa ở vùng Trung Châu (vùng giữa đất nước), đo đất mở cõi chưa bằng nửa quận biên, mà dân số tới trăm vạn hộ, ruộng đất đã khai phá hết (?). Người đông, đất chẳng còn chỗ trống (?), đến nỗi không có chỗ đặt chân. Đó cũng là loại bệnh liệt nửa người, què chân vậy.
Sách Chu thư nói: "Đất nhiều người ít, không khai thác được sản vật, gọi là đất trống, có thể bị đánh úp. Đất ít người đông thì dân không còn là dân của mình, có thể bị làm cho kiệt quệ." Vì vậy, đất đai và dân số phải tương xứng với nhau. Nay ở các quận biên, tai hại nhiều mà lao dịch (việc nặng nhọc dân phải làm cho nhà nước) lại nặng, hễ động một chút là sa vào cửa họa. Nếu không vì dân mà làm lợi trừ hại, có cách khuyến khích họ, thì mãi mãi chẳng ai chịu trở lại đó. Khi ấy trong nước sẽ nảy lòng làm giặc cướp (?). Người Khương ở phía tây, rợ phương bắc ắt sẽ sinh lòng dòm ngó, thèm muốn. Đó thật là mối lo lớn.
Trăm nghề thợ làm đồ vật đều làm phần mép ngoài dày chắc, gấp đôi những chỗ khác (?). Há phải vì thiên vị gì đâu? Chính là để giữ cho phần bên trong được vững. Các bậc thánh nhân đời trước đặt ra phép tắc cũng chú trọng làm cho biên giới đông dân, vững mạnh, là để giữ yên vùng Trung Quốc (vùng trung nguyên ở giữa đất nước). Ví như một nhà gặp giặc cướp, ắt phải cho người già, trẻ nhỏ, kẻ yếu ở chính giữa, còn trai tráng mạnh mẽ, dũng mãnh thì canh giữ vòng ngoài. Người ở trong lo việc nuôi dưỡng, người ở ngoài lo chống đỡ hoạn nạn. Cũng như con cung cung và con cự hư (hai loài thú trong truyền thuyết luôn sống nương vào nhau, con này nhờ con kia mới tồn tại), phải nương tựa lẫn nhau thì mới cùng được yên ổn.
Chiếu thư và pháp lệnh quy định: cứ hai mươi vạn dân, ở quận biên thì mười vạn dân, mỗi năm được cử một người hiếu liêm (danh hiệu tiến cử người hiếu thảo, liêm khiết để triều đình bổ làm quan). Lại theo định suất, mỗi năm (?) được cử một liêm lại (viên chức liêm khiết, được tiến cử lên chức cao hơn). Từ khi người Khương làm phản, hộ khẩu giảm sút, lại nhiều lần thay thái thú, đến nỗi mười năm không cử được ai. Người đương chức siêng năng mà không được ghi nhận, người tài giỏi dồn lại mà không được dùng hết. Giới sĩ phu (tầng lớp người có học, làm quan) chẳng có gì để trông mong, nhà nông chẳng có lợi gì để ham. Vì vậy dân theo đuổi việc cày cấy ở biên thì gặp tai họa (?), chẳng ai chịu ra vùng ngoài.
Người xưa muốn làm lợi cho dân thì dụ họ bằng lợi, không ép họ bằng hình phạt. Kinh Dịch nói: "Các vua đời trước đi xem xét các phương, quan sát dân tình mà đặt ra việc giáo hóa." Vì thế, những năm đầu niên hiệu Kiến Vũ (niên hiệu của Hán Quang Vũ Đế, năm 25–56), khi lấy lại được các quận biên, dù số hộ chỉ vài trăm, triều đình vẫn cho mỗi năm cử một người hiếu liêm để chiêu mời người đến ở. Nay thật nên tạm thời cho mỗi quận biên mỗi năm cử một người hiếu, một người liêm lại, lại đặt thêm một chức minh kinh (người thông hiểu kinh điển Nho gia, được tuyển làm quan) hưởng lương một trăm thạch (thạch là đơn vị tính bổng lộc bằng thóc). Người các quận nội địa đem vợ con đến đăng ký hộ tịch, ở từ năm năm trở lên, thì được đối đãi như dân sở tại, đều được dự tuyển cử.
Lại chiêu mộ dân chở lương ra cày cấy ở biên giới và nộp thóc: ở quận xa nộp nghìn hộc, ở quận gần nộp hai nghìn hộc (hộc là đơn vị đong lường, bằng mười đấu), thì được phong tước Ngũ đại phu (bậc thứ chín trong hai mươi bậc tước của nhà Hán). Ai không muốn nhận tước thì cho được trả gấp đôi giá ở các quận nội địa. Làm như vậy, người trên kẻ dưới ai cũng có lợi, thì dù muốn cấm họ đi cũng không ngăn được. Đó là phương sách cốt yếu để chia đều khổ sướng, san đều lao dịch, làm cho biên cương đông dân và giữ yên vùng Trung Quốc.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video