Thiên 25 — Thiên 25 — Bốc liệt: bàn về bói toán

 Quyển sáu

 Thiên "Bốc liệt" (bàn về chuyện bói toán), thứ hai mươi lăm

 Khi trời đất mới mở ra thì đã có thần và có người. Người và thần làm việc khác nhau, nhưng tinh khí (phần khí tinh tế làm nên sự sống và tinh thần) của hai bên vẫn thông với nhau. Việc mình làm có thể chuốc lấy hậu quả, còn số mệnh thì có lúc "tao", có lúc "tùy" ("tao mệnh" là tai họa bất ngờ ập đến dù mình làm điều thiện; "tùy mệnh" là phúc họa đến theo đúng việc mình làm). Thời điểm lành hay dữ thì ngay cả trời cũng khó mà tin chắc được.

 Bậc thánh hiền tuy sáng suốt, xét rõ mọi việc, nhưng không tự mình quyết đoán, cho nên đặt ra bốc phệ (hai phép bói: "bốc" là đốt mai rùa rồi xem vết nứt; "phệ" là bói bằng cỏ thi, đếm và chia các cọng cỏ để lập quẻ) để hỏi ý thần linh. Khổng Tử nói: "Đức của cỏ thi thì tròn mà thần diệu, đức của quẻ thì vuông mà sáng suốt" (ý nói phép bói cỏ thi biến hóa linh hoạt không cố định, còn quẻ đã lập thì có hình tượng rõ ràng để hiểu biết). Ông lại nói: "Người quân tử sắp có việc phải làm thì hỏi bằng lời, và nhận lời đáp nhanh như tiếng vọng."

 Vì thế, vua Vũ có được Cao Dao (bề tôi hiền của vua Thuấn và vua Vũ), Văn Vương (vua sáng lập nền móng nhà Chu) tìm được Lã Thượng (tức Khương Thái Công), đều là nhờ điềm bói báo trước hình tượng, phép bói làm rõ điều mình suy tính, mà thành được việc tốt lành.

 Người quân tử nghe điều lành thì vui vẻ, gắng sức tiến lên; nghe điều dữ thì xét lại mình mà sửa lỗi, cho nên được yên ổn và nhiều phúc. Kẻ tiểu nhân nghe điều lành, (?) nghe điều dữ thì sợ hãi mà làm càn, cho nên cuồng loạn, nóng nảy và nhiều họa. Bởi vậy, phàm việc bói toán là để hỏi cho biết thực tình lành dữ, nói ra thời kỳ thịnh suy, khiến người ta sửa mình, cẩn thận việc làm để đón lấy phúc.

 Vả lại, các bậc vua thánh lập ra phép bói không phải để làm trái lòng dân mà cho là lành, cũng không phải để chỉ dựa riêng vào đó mà quyết việc. Cho nên phép bói trong thiên "Hồng phạm" (một thiên trong Kinh Thư, chép phép trị nước) coi trọng nhất là "đại đồng" (vua, các quan, dân chúng, mai rùa và cỏ thi đều cùng thuận một ý). Kinh Thư lại nói: "Dù mượn đến con rùa lớn để bói cũng không dám biết là lành." Kinh Thi nói: "Rùa của ta đã chán rồi, chẳng còn bảo cho ta mưu kế nữa."

 Xét theo đó mà nói, phải chăng tính linh của cỏ thi và mai rùa có lúc theo thời mà kém đi, đổi khác, không còn ứng đúng như thật nữa? Hay là đời nay không có người tài như Sử Tô (quan coi việc bói của nước Tấn), nên người hiểu được ý thần thì ít chăng?

 Như việc quan sử nhà Chu bói cho Kính Trọng (tức Trần Hoàn Tử, công tử nước Trần; quẻ bói đoán rằng con cháu ông sau này sẽ có được nước Tề), việc Trang Thúc bói cho Mục Tử (tức Thúc Tôn Báo, quan nước Lỗ; khi ông mới sinh, quẻ bói đoán ông sẽ bị kẻ gièm pha tên Ngưu hại), thì có thể gọi là biết dò tìm những điều sâu kín, móc được chỗ sâu, vươn tới chỗ xa vậy.

 Giả như Tấn Hiến Công sớm nghe lời Sử Tô, Mục Tử sớm phòng theo lời răn của Trang Thúc, thì lời gièm của Ly Cơ (vợ yêu của Tấn Hiến Công, gièm pha khiến thái tử Thân Sinh phải chết) và của Thụ Ngưu (đứa hầu tên Ngưu, con riêng của Mục Tử, gièm hại khiến Mục Tử chết đói) cũng chẳng có lối nào lọt vào, và đã không có cái họa nước tan, thân nguy.

 Bậc thánh nhân rất coi trọng bói toán, nhưng việc gì không còn nghi ngờ thì cũng không bói hỏi. Thánh nhân rất kính việc cúng tế, nhưng lời cầu xin trái lễ thì cũng không làm. Cho nên mới nói: "Thánh nhân không bói toán lôi thôi", và "Kính quỷ thần nhưng giữ khoảng cách với quỷ thần".

 Quỷ thần với người khác khí chất, khác việc làm; nếu không có cớ sự gì thì làm sao mà động đến ta được? Vì thế Khổng Tử khen Sở Chiêu Vương không cúng tế sông Hoàng Hà (vì sông ấy không thuộc đất Sở, không phải nơi vua Sở được phép tế), mà chê họ Quý (dòng quyền thần nước Lỗ) làm lễ "lữ" tế núi Thái Sơn (lễ tế núi lớn, chỉ thiên tử và chư hầu mới được làm, họ Quý làm là vượt phận). Nay người thường mê mải (?) vào bói toán, lại đi cúng tế những quỷ thần không phải của nhà mình, há chẳng phải là mê lầm sao!

 Lại có kẻ bịa đặt, đem họ của người gán vào ngũ âm (năm âm trong nhạc cổ là cung, thương, giốc, chủy, vũ; mỗi âm ứng với một hành trong ngũ hành), rồi đặt ra "phù đệ" của năm loại nhà (bảng thứ bậc, quy tắc hợp hay kỵ của nhà ở, chia theo năm âm), sự dối trá ấy thật quá lắm!

 Thời xưa có âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật) trước, sau đó mới có ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, được coi là gốc cấu thành và chi phối vạn vật). Năm vị đế mỗi vị (?) dựa theo khí của một hành mà sinh ra dân chúng; đời truyền lâu xa, rồi mới có họ tên để gọi dân (?). Tên tuổi vốn chỉ để phân biệt giữa đám đông mà làm rõ người này là ai thôi, chứ không phải để ghi theo ngũ âm mà định cứng hay mềm. Nay người thường không biết truy xét tổ tiên gốc gác của mình, lại muốn dựa vào âm thanh lời nói mà định ngũ hành, không có gì sai lầm hơn thế.

 Cá ở trong nước mà sống, chim ở trong tổ mà đẻ trứng. Nếu không xét gốc tổ, chỉ cần âm đọc hợp là được, thì gọi chim là cá, có thể thả chim xuống nước được sao? Gọi cá là chim, có thể cho cá đậu trên cây được sao? Đó là chuyện không thể có. Gọi con ngựa non là con bê, rốt cuộc nó vẫn là ngựa. Cho nên phàm họ mà có âm, thì âm ấy ắt phải theo hành mà vị tổ gốc sinh ra dòng họ đã dựa vào để làm vua.

 Thái Hạo (tức Phục Hy) là tinh của hành Mộc, nối theo sao Tuế (tức sao Mộc) mà làm vua, nên con cháu ông đều phải thuộc âm Giốc. Thần Nông là tinh của hành Hỏa, nối theo sao Huỳnh Hoặc (tức sao Hỏa) mà làm vua, nên con cháu ông đều phải thuộc âm Chủy. Hoàng Đế là tinh của hành Thổ, nối theo sao Trấn (tức sao Thổ) mà làm vua, nên con cháu ông đều phải thuộc âm Cung. Thiếu Hạo là tinh của hành Kim, nối theo sao Thái Bạch (tức sao Kim) mà làm vua, nên con cháu ông đều phải thuộc âm Thương. Chuyên Húc là tinh của hành Thủy, nối theo sao Thần (tức sao Thủy) mà làm vua, nên con cháu ông đều phải thuộc âm Vũ. Dù danh hiệu có thay đổi trăm lần, âm và hành vẫn không đổi.

 Bọn thầy thuật ngoài đời lại nói: "Nhà của người họ thuộc âm Thương thì nên mở cửa ra hướng tây." Điều này lại càng hư không. Theo ngũ hành, khi ra thì phải đi về phía hành mà mình khắc được, khi vào thì phải ở nơi sâu kín thuộc hành của mình, như thế mới yên ổn tốt lành. Nhà họ âm Thương (thuộc Kim) mà quay mặt về phía đông để đi vào, thì đi vào từ phía đông lại hóa ra thành Kim đánh Mộc (phía đông thuộc Mộc, Kim khắc Mộc), thế thì tinh thần trong nhà ngày ngày đánh nhau. Cả năm hành đều như vậy.

 Họ lại nói: "Nhà có thứ bậc cung, thương, lại có năm trực phù (năm gặp hạn xung khắc theo bảng phù của nhà)." Đã vậy, thì chỉ cần thêm bớt số cửa trên nhà là có thể đổi được âm của nhà mà tránh được hạn phù hay sao?

 Nay cùng một ngôi nhà, những người cùng họ nối nhau ở, có người gặp lành, có người gặp dữ. Cùng một chức quan, những người cùng họ nối nhau làm, có người được thăng, có người bị cách. Cùng một cung điện, khi Thành Vương, Khang Vương (các vua hiền đầu đời nhà Chu) ở thì ngày càng hưng thịnh, khi U Vương, Lệ Vương (các vua tàn bạo cuối đời Tây Chu) ở thì ngày càng suy vong. Xét theo đó, rõ ràng lành dữ, thịnh suy không phải do nhà ở.

 Còn như các vị thần Thái Tuế (vị thần ứng với sao Mộc, mỗi năm ở một phương, dân gian kiêng động thổ hay xây dựng về phía ấy), Phong Long (thần mây sấm), Câu Trần (thần ứng với chòm sao Câu Trần gần sao Bắc Cực), Thái Âm tướng quân và các thần cùng loại, đều là quan lại của trời, không phải là thứ mà dân thường nên thờ phụng. Trời có các vị thần ấy là để giúp thành tựu âm dương mà làm lợi cho muôn vật, giống như việc cai trị của người có châu mục, quận thủ, huyện lệnh, huyện trưởng (các chức quan đứng đầu châu, quận, huyện).

 Hướng về phía thần thì có gì mà thần phải giận? Quay lưng lại thì có gì mà thần phải oán? Vua với dân đường đi lại gần nhau mà còn không nên trách cứ nhau, huống chi thần là bậc rất cao quý, lễ nghi khác hẳn với người, há lại đi oán trách người được sao?

 Hơn nữa, nếu muốn bắt người ta phải tránh quỷ thần, thì đường sá cũng chẳng đi được, nhà cửa cũng chẳng ở được nữa. Điều ta nói đây là dành cho người hiền, người quân tử có lòng ngay thẳng, tinh thần vững vàng. Còn như kẻ tiểu nhân ngoài đời, những thê thiếp xấu xí, đầy tớ gái, đàn bà nông cạn, ngu dại, đã thấm nhiễm lâu thành nếp, lại nhiều lần bị kinh hồn vỡ mật. Nay không thuận theo điều mà lòng thành của họ hướng về, lại ép họ vào cái họ sợ, thì chỉ làm bệnh thêm nặng mà thôi.

 Lấy gì để chứng tỏ là như vậy? Con người sở dĩ là con người, không phải vì có cái thân tám thước này, mà là vì có tinh thần. Có người vì sợ hãi mà chết, không phải do bệnh tật gây ra, cũng không phải do người khác làm hại. Thế mà đến nỗi không cứu được (?), là vì tinh thần đã rời bỏ họ. Mạnh Bôn (dũng sĩ nổi tiếng thời Chiến Quốc) đùa với hổ dữ mà không hoảng sợ, còn trẻ nhỏ thì sợ cả con dế con kiến mà kêu khóc ầm lên (?). Nay những người hiểu biết thông suốt có khi muốn ép những kẻ ngu yếu, bệnh tật làm điều họ không làm nổi, ta e rằng như thế chưa phải là cách hay trọn vẹn.

 Gốc của việc đổi thay phong tục là ở chỗ mở mang lòng người và làm cho tinh thần họ ngay chính. Nay dân sinh ra không được thấy đạo chính, lại lớn lên giữa những điều tà vạy, dối trá, mê hoặc, nên họ đã tin những điều ấy thì khó mà gỡ ra ngay được. Chỉ có bậc làm vua mới thay đổi được điều đó.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video