Thiên 27 — Thiên 27 — Tướng liệt: bàn về xem tướng
Thiên thứ hai mươi bảy: Tướng liệt (bàn về các phép xem tướng người). Kinh Thi có câu: "Trời sinh ra muôn dân, đã có sự vật thì có phép tắc." Vì thế thân thể, hình dáng con người đều có hình tượng và loài loại riêng. Cốt pháp (phép xem hình thế xương cốt), giác (những chỗ xương gồ lên trên đầu, trên mặt) và nhục (phần thịt) mỗi thứ đều có bộ vị (vùng, vị trí nhất định trên cơ thể dùng để xem tướng) riêng. Những thứ ấy để bày ra hạn kỳ của tính mệnh (thọ yểu, số phận trời định) và làm rõ dấu hiệu sang hay hèn. Trong thân thể một người có đủ khí của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, năm loại khí cấu thành và chi phối vạn vật) và bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, tượng trưng cho tám loại sự vật, hiện tượng). Cho nên Sư Khoáng (nhạc sư nổi tiếng nước Tấn thời Xuân Thu) nói: "Người sắc đỏ thì không sống lâu", vì tính của hành Hỏa là dễ tắt. Thiên Thuyết quái (thiên giảng giải ý nghĩa các quẻ) của Kinh Dịch nói: "Quẻ Tốn ứng với người có nhiều lòng trắng mắt." Theo phép xem tướng, người có mắt trợn lộ "tứ bạch" (lòng trắng lộ ra cả bốn phía quanh con ngươi) thì chết vì binh đao. Điều đó giống như Kim chặt Mộc: quẻ Tốn thuộc hành Mộc, còn sắc trắng thuộc hành Kim, mà Kim khắc Mộc. Kinh Dịch nói: "Gần thì lấy hình tượng ở thân mình, xa thì lấy hình tượng ở muôn vật." Lại nói: "Thánh nhân thấy được chỗ sâu kín, rối rắm nhất của thiên hạ, bèn phỏng theo hình dáng của nó, làm thành hình tượng sao cho hợp với sự vật." Đó cũng là điều người hiền xem xét: ghi lại những chuyện đã qua để biết chuyện sắp tới, rồi soạn thành phép tắc. Phép xem tướng người có khi xem ở mặt, có khi ở tay chân, có khi ở dáng đi, có khi ở tiếng nói. Mặt nên rộng, phẳng, tươi và nhuận. Đường chỉ ở tay chân nên sâu, nhỏ, rõ và thẳng. Dáng đi nên vững vàng, như trời che đất chở (trên dưới cân đối, chắc chắn). Tiếng nói nên ấm áp, êm hòa, hợp với âm Cung (âm chủ, đứng giữa trong năm âm của nhạc cổ, coi là âm chính và hòa nhất). Đầu, mặt, tay, chân, thân hình và các khớp xương đều nên tương xứng với nhau. Đó là những điều cốt yếu tóm lược. Cốt pháp là biểu hiện bên ngoài của tướng hưởng lộc (bổng lộc, phần được hưởng về chức vị, của cải). Khí sắc (màu da và thần khí hiện trên mặt) là dấu báo lành hay dữ. Bộ vị trên mặt ứng với từng năm, từng thời trong đời người. Đức hạnh là cái chiêu gọi ba điều ấy đến. Còn tính mệnh do trời trao thì đã định chắc. Thế nhưng biểu hiện có cái rõ, có cái mờ; khí sắc có cái đậm, có cái nhạt; đức hạnh có người mỏng, có người dày; vận mệnh có lúc rời đi, có lúc tìm đến. Vì vậy, kỳ hạn gặp lành hay dữ, chức lộc thành hay bại, có khi không nhất định. Nếu không thông minh sáng suốt, dụng tâm tinh tế, thì ai có thể đoán trúng được? Xưa kia, Nội sử Thúc Phục (Nội sử: chức quan nhà Chu coi việc ghi chép, văn thư, sách lệnh) đi qua nước Lỗ. Công Tôn Ngao (tức Mục Bá, đại phu nước Lỗ) nghe nói ông giỏi xem tướng người, bèn cho hai người con ra gặp. Thúc Phục nói: "Cốc sẽ phụng dưỡng ông, Nan sẽ lo chôn cất ông. Cốc có phần cằm đầy đặn, ắt sẽ có con cháu nối dõi ở nước Lỗ." Đến khi Mục Bá về già, Văn Bá (tức Cốc) ở nhà phụng dưỡng. Khi ông mất, Huệ Thúc (tức Nan) chủ trì việc khóc tang. Rốt cuộc nước Lỗ lập Hiến tử (con của Cốc) để nối dõi họ Mạnh. Còn như Vương Tôn Thuyết xem tướng Kiều Như; Tử Thượng chê trách việc lập Thương Thần (vì tướng mắt ong, tiếng sói); Tử Văn lo về Việt Tiêu (vì tướng gấu cọp, tiếng sói); Thúc Cơ ghét Thực Ngã (vì tiếng khóc như sói); Đan Tương công xem xét Tấn Lệ công; Tử Cống quan sát vua nước Chu và vua nước Lỗ (qua dáng cầm ngọc khi gặp nhau); Tang Văn Trọng nghe lời nói của Ngự Thuyết; Trần Hàm gặp họ Trương (?). Những người hiền, kẻ thông đạt ấy lấy lòng tốt mà xét đoán, không ai là không đoán trúng. Đến như Đường Cử xem tướng Lý Đoái và Thái Trạch, Hứa Phụ xem tướng Đặng Thông và Điều hầu (Chu Á Phu), thì dù là thần Tư mệnh (vị thần coi giữ số mệnh con người) tự tay ban phát bổng lộc, rồi kể lại những việc họ đã trải qua, cũng không thể đúng hơn được. Dẫu vậy, con người có cốt pháp cũng như muôn vật có chủng loại, như gỗ có công dụng thích hợp vốn có. Người thợ khéo dựa theo hình dáng mà giao cho mỗi thứ một việc: gỗ cong hợp để làm vành bánh xe, gỗ thẳng hợp để làm thùng xe, gỗ đàn hợp để làm nan hoa, gỗ du hợp để làm bầu trục bánh xe. Đó là phép chính, lẽ chung. Nhưng nếu có chất liệu tốt mà người thợ không có tài thì biết làm sao? Cho nên phàm người xem tướng chỉ có thể biết trước chỗ cao nhất một người có thể đạt tới, chứ không thể khiến người ấy chắc chắn đạt được. Mảnh đất trồng được đủ mười loại hạt, đất dù màu mỡ, không cày thì không có gặt. Con ngựa chạy nghìn dặm, cốt cách dù đầy đủ, không giục roi thì cũng không tới nơi. Khúc gỗ không đẽo gọt thì không thành đồ dùng; người học trò không ra làm quan thì không thành địa vị. Những người như thế, trời đất cũng không thể làm cho sang hay hèn, quỷ thần cũng không thể làm cho giàu hay nghèo. Có người là con cháu vương công, làm quan đến già mà vẫn không được hưởng bổng lộc. Có người là thứ dân, nô bộc hèn mọn, bỗng dưng vụt lên, đạt tới tước vị tột bậc. Đó là tính mệnh nhận từ trời, ắt phải như thế. Kinh Thi nói: "Lòng trời khó mà tin chắc." Bản chất của tính mệnh và sự chiêu gọi của đức hạnh đan xen trao nhận lẫn nhau, đó là lẽ không thay đổi. Thế nhưng điều cốt yếu là: cốt pháp làm gốc, khí sắc làm dấu báo. Năm sắc hiện trên mặt, lúc vượng (sắc đang hợp thời, đang thịnh) lúc phế (sắc trái thời, suy tàn), đều có thời của nó. Người khôn thấy điềm lành thì sửa mình làm điều thiện để đón lấy. Nếu thấy có sắc lo âu thì noi theo đạo lý mà làm, sửa đổi lỗi lầm. Kẻ ngu thì ngang ngược làm trái, không tự xét nghĩ, nên dù điềm tốt đã hiện trên tướng mạo, phúc cũng chuyển thành họa. Ôi, người quân tử, há có thể không kính cẩn sao!