Giải đáp những lời vặn hỏi, thiên thứ hai mươi chín
Canh Tử hỏi Tiềm Phu (tức "người ở ẩn", tác giả tự xưng): "Đạo đức của vua Nghiêu và vua Thuấn không thể cả hai cùng tốt đẹp. Có thật đúng như thuyết 'giáo và khiên' của Hàn Tử không?" (Hàn Tử tức Hàn Phi, nhà tư tưởng thời Chiến Quốc. Ông kể chuyện người bán giáo và khiên: khoe khiên của mình không gì đâm thủng, lại khoe giáo của mình đâm thủng mọi thứ. Ông dùng chuyện ấy để nói rằng không thể khen cả Nghiêu lẫn Thuấn cùng một lúc.)
Tiềm Phu đáp: "Ấy là không hiểu cách vặn hỏi, cũng không hiểu cách so sánh cùng loại. Cái 'phạt' là cái khiên, tính của nó là che chở. Cái 'qua' là cây giáo, tính của nó là gây hại. Vậy giáo là thứ làm hại, khiên là thứ ngăn chặn. Hai thứ ấy không thể cùng mạnh, vốn là lẽ tự nhiên của chúng.
Còn Nghiêu với Thuấn là người, không phải giáo với khiên. Đạo của hai vị cùng là nhân (lòng thương người), nên không hại nhau. Giáo với khiên thì sao có thể cùng bền được, chứ Nghiêu với Thuấn sao lại không thể cùng hiền? (?)
Vả lại, đức của Nghiêu và Thuấn ví như hai ngọn đuốc cùng soi sáng một căn phòng tối. Ngọn đuốc trước đã chiếu khắp phòng, ngọn đuốc sau đưa vào thì phòng càng sáng thêm. Không phải ngọn trước mờ mà ngọn sau rõ, mà là hai ngọn nương vào nhau thành ánh sáng lớn. Hai bậc thánh cũng cùng góp đức với nhau mà lập nên công cuộc thái bình. Cho nên chim đại bàng bay lên được không phải nhờ sự nhẹ của một chiếc lông, ngựa kỳ ký (ngựa hay, chạy nghìn dặm) chạy nhanh không phải nhờ sức của một chân. Nhiều điều tốt cùng góp đức với nhau thì ơn ban ra tích lại không cùng tận. Nghiêu và Thuấn cùng tốt đẹp chính là theo lẽ ấy."
Bá Thúc nói: "Ông sai rồi. Hàn Phi lấy giáo và khiên làm ví dụ là muốn mượn cái lẽ hai thứ không thể cùng đứng vững, để vặn rằng Nghiêu và Thuấn không thể cùng được khen. Ông lại đi bàn bản tính che chở hay gây hại của chúng, chẳng phải đã làm sai ý của lời ví dụ sao?"
Tiềm Phu đáp: "Ví dụ sinh ra là vì nói thẳng thì không rõ, nên mới mượn chỗ đúng hay sai của sự vật để làm sáng tỏ. Vật đúng hay sai không phải ở vẻ bề ngoài của nó, mà phải ở thực chất của nó. Nay ông đem cả thực chất lẫn bề ngoài của vật ra làm ví dụ, lại muốn tôi chỉ giải theo bề ngoài, tôi lấy làm khó hiểu. Vả lại tôi nghe: hỏi về âm mà đáp về dương thì gọi là nói gượng; bàn chuyện phía tây mà vặn chuyện phía đông thì gọi là vặn gượng. Nếu ông muốn chắc chắn thì hãy quay lại suy nghĩ cho kỹ (?), sau đó mới hỏi, đừng cẩu thả tự ép lý lẽ."
Canh Tử hỏi: "Chu Công biết Quản Thúc và Thái Thúc là người xấu (hai người là em của Chu Công), vậy mà vẫn cho họ đến phụ tá và trông coi Vũ Canh (con vua Trụ nhà Ân, được phong đất sau khi nhà Ân mất), để họ tha hồ gieo độc hại, rồi nhân đó mà giết họ. Sao bất nhân như vậy? Còn nếu ông không biết thì sao gọi là thánh được? Trong hai lỗi ấy, ắt ông phải mắc một."
Tiềm Phu đáp: "Sách chép hai người ấy cùng Vũ Canh (?) làm phản, nhưng chưa biết việc ấy có cùng loại với điều ông nói, hay trái ngược với nó? Vả lại, Trời biết Kiệt ác mà vẫn cho làm vua nhà Hạ, biết Trụ ác mà vẫn cho làm vua nhà Ân, để chúng hành hạ hai nước, tàn hại dân chúng, buông tuồng gieo độc hại, rồi diệt thân chúng. Như thế cũng có thể nói Trời bất nhân, không sáng suốt sao?"
Canh Tử nói: "Không phải thế. Kiệt và Trụ không có tình thân thích gì với Trời, nên Trời giao việc cho chúng mà chẳng lo, giết chúng mà chẳng thương. Còn Quản Thúc, Thái Thúc với Chu Công thì có tình anh em, có ơn ruột thịt. Chu Công không lường sức họ mà vẫn sai khiến, họ không kham nổi mệnh lệnh mà vẫn giao phó. Vì thế tôi nói việc này khác với chuyện giữa Kiệt, Trụ và Trời."
Tiềm Phu đáp: "Trời cao không thiên vị riêng ai. Các bậc đế vương nối ngôi thờ Trời như thờ cha. Vua là con nên thờ Trời như cha. Dân khắp cõi đất không ai không là bề tôi của vua. 'Đã có ý mưu phản thì ắt phải giết', vì phép của vua là công bằng. Không thiên lệch, không nghiêng về bên nào, người thân hay người xa đều như nhau. 'Vì đại nghĩa mà diệt người thân' là cái nghĩa tôn kính vua. Việc Trời lập kẻ tệ hại (?) làm vua, cũng như đức của Chu Công, đều do lẽ ấy. Vượt quá điều này mà đi xa hơn thì tôi chưa thể biết."
Tần Tử hỏi Tiềm Phu: "Cày cấy là gốc của sự sống, học hỏi là phần ngọn của nghề nghiệp. Lão Đam (tức Lão Tử) có nói: 'Bậc đại trượng phu ở chỗ thực chất, không ở chỗ hào nhoáng.' Còn Khổng Tử lại nói: 'Cày ruộng thì cái đói nằm sẵn trong đó; đi học thì bổng lộc nằm sẵn trong đó.' Dám hỏi: nếu nay khiến người cả thiên hạ bỏ cuốc bỏ cày mà đua nhau đi học thì sẽ thế nào?"
Tiềm Phu đáp: "Hỏi hay lắm! Người quân tử (người có đức, ở địa vị cai trị) nhọc lòng, kẻ tiểu nhân (người dân thường làm lụng) nhọc sức. Cho nên điều Khổng Tử nói là nói về người quân tử mà thôi. Theo điều mắt thấy, cày cấy là gốc của cái ăn. Nhưng lấy lòng mà xét đến nguồn gốc của đạo, thì việc học lại là gốc của việc cày cấy. Kinh Dịch nói: 'Lập đạo của trời gọi là âm và dương; lập đạo của đất gọi là mềm và cứng; lập đạo của người gọi là nhân và nghĩa.' (Âm và dương: hai mặt đối nhau mà nương nhau của muôn vật; nhân: lòng thương người; nghĩa: lẽ phải, điều nên làm.) Trời mà trái với đức thì thành tai họa."
Tiềm Phu nói: "Ôi! Ông chưa xét ra sao? Ta nói cho ông nghe. Người quân tử là người có tài đáng làm vua một nước, có đức đáng chăm lo dân như con. Đáng ở địa vị ấy chỉ có người nhân nghĩa, cho nên người có nhân nghĩa thì gọi là quân tử. Xưa Tuân Khanh (tức Tuân Tử) có nói: 'Nhân là thương người; vì thương người nên không nỡ để người gặp nguy. Nghĩa là gắn kết mọi người; vì gắn kết mọi người nên không nỡ để xảy ra loạn.'
Vì thế người quân tử sớm khuya can gián, khuyên răn, tận tụy không biết mỏi, là vì lo vua nguy vong, thương dân loạn lạc ly tán. Cho nên người hiền quân tử đem lòng nhân nghĩa suy rộng ra, yêu vua như yêu cha mẹ, yêu dân trong đời như yêu con em. Cha mẹ sắp gặp họa ngã đổ, con em sắp gặp họa chìm đắm, há có thể im lặng được sao! Vì vậy người có lòng nhân ắt có dũng, người có đức ắt có nghĩa.
Vả lại, cả một nước đều loạn thì không ai có chỗ yên thân. Kinh Thi nói: 'Chẳng ai chịu nghĩ đến cảnh loạn, mà ai lại không có cha mẹ.' Ý nói rồi ai cũng sẽ bị hại, nhưng người còn cha mẹ thì nỗi lo càng sâu. Cho nên người hiền quân tử lo cho dân thì cũng là làm cho chính mình. Mái nhà ở trên dột thì người ở dưới đều ướt (?); cột gãy, rui sập thì ai cũng sợ gặp tai họa. Cho nên khi ngôi nhà lớn xiêu nghiêng, người ở dưới không đợi ai ra lệnh, ai nấy tranh nhau chống cột. Người có lòng nhân che chở cho cả nhà người khác, cũng là vì chính mình. Kinh Dịch nói: 'Vua sáng suốt thì mọi người cùng được hưởng phúc.' Vì thế cô gái ở ấp Thứ Thất (nước Lỗ) tựa cột mà than thở lo cho nước, người con gái nước Sở giơ cờ bên đường chặn xe để khích động, can gián nhà vua. Ơn của lòng nhân từ, tình của lòng trung thành và yêu thương, há có thể dừng lại được sao?"
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video