Thiên 31 — Thiên 31 — Minh trung: vua sáng và tôi trung

 Thiên thứ ba mươi mốt: Bàn về vua sáng suốt và bề tôi trung thành

 Với bậc vua chúa, không lời khen nào lớn hơn chữ "minh" (sáng suốt, thấy rõ sự việc, không bị che lấp lừa dối). Với kẻ làm bề tôi, không tiếng tốt nào đẹp hơn chữ "trung" (hết lòng vì vua, vì nước). Hai đức ấy, từ xưa đến nay vua tôi đều cùng mong muốn. Thế nhưng vua sáng suốt không nối gót nhau mà xuất hiện, bề tôi trung thành chẳng có được một phần vạn. Đó không hẳn vì họ ngu tối, sức không với tới, để rồi tiếng xấu lan truyền, mà chỉ vì cách họ tìm kiếm hai đức ấy không đúng đường lối mà thôi.

 Sự sáng suốt của vua phải dựa vào kẻ dưới mà có được; lòng trung của bề tôi phải nhờ người trên mà thành tựu. "Hai người đồng lòng thì sức sắc bén có thể chặt đứt kim loại" (câu trong Kinh Dịch, ý nói đồng tâm thì sức mạnh vô cùng). Ai hiểu được điều này thì cả hai tiếng tốt đều có đủ. Điều cốt yếu là vua phải sáng tỏ trong việc nắm "pháp" và "thuật" (pháp: luật lệ, phép tắc công khai; thuật: cách thức, mưu lược vua dùng để xét đoán, điều khiển bề tôi), tự tay nắm giữ "quyền bính" (quyền lực tối cao của vua) mà thôi.

 Gọi là "thuật", ấy là khiến kẻ dưới không thể lừa dối mình. Gọi là "quyền", ấy là khiến "thế" (cục diện, thế lực trong nước) không thể rối loạn. Thuật mà thật sáng tỏ thì dù ở ngoài muôn dặm, dù ở chốn tối tăm khuất lấp, không ai không phải gắng sức dâng công hiệu. Quyền mà thật được dùng đến thì kẻ xa người gần, kẻ thân người sơ, kẻ sang người hèn, kẻ hiền người ngu, không ai là không quy phục trong lòng.

 Cuối đời nhà Chu thì không như thế: bỏ rời thuật, buông bỏ quyền, lười biếng ở phần mình mà trông cậy vào người khác. Vì vậy các bậc công khanh (quan đại thần cao cấp nhất) không nghĩ đến lòng trung, trăm quan không dốc hết sức, vua ở trên thì cô độc, bị che lấp; muôn dân ở dưới thì oan khuất, rối ren. Cho nên rốt cuộc nhà Chu suy yếu, bị lấn chiếm cướp đoạt mà không gượng dậy được.

 Bậc đế vương, cái lợi trong tay thật nặng, cái uy trong tay thật lớn. Chỉ cần treo ra món lợi lớn cũng đủ khuyến khích người làm điều thiện; chỉ cần đặt ra uy nghiêm cũng có thể trừng trị kẻ gian. Nếu bày ra lợi lớn để dụ dân, nắm uy lớn để thúc đẩy họ, thì người cả thiên hạ có thể khiến xông vào lưỡi gươm sáng loáng mà không oán hận, nhảy vào nước sôi lửa bỏng mà không ngại khó. Lẽ nào lại bảo chỉ dẫn dắt họ cùng nhau lo việc trị nước mà không được hay sao? Như con chim ưng vốn là chim hoang, vậy mà người thợ săn điều khiển nó còn khiến nó suốt ngày lao đi vồ mồi chẳng dám lười nhác; lẽ nào lại có bề tôi mà không thể khiến họ dốc hết sức được sao?

 Kinh Thi nói: "Chặt cán rìu, chặt cán rìu, khuôn mẫu chẳng ở đâu xa" (người chặt gỗ làm cán rìu chỉ cần nhìn cái cán rìu đang cầm trong tay mà làm theo; ý nói phép tắc có sẵn ngay bên mình). Cái thuật sáng suốt như thần vốn có đủ nơi thân vua, vậy mà vua lại xem nhẹ nó, nên khiến bề tôi phải khóa miệng, buộc lưỡi, không dám nói. Đó là lý do tai mắt của vua bị che lấp, sự sáng suốt không có được. Cái quyền để chế ngự kẻ dưới ngày ngày bày ra trước mặt vua, vậy mà vua lại buông bỏ, nên khiến quần thần lơi lỏng, quay lưng với triều đình. Đó là lý do uy đức của vua không chiếu tỏa ra được, công danh không dựng nên được.

 Kinh Thi nói: "Ta tuy khác việc, vẫn cùng ngươi là bạn đồng liêu (người cùng làm quan). Ta đến bàn mưu với ngươi, ngươi nghe ta mà ngạo nghễ chẳng để tâm." Lòng trắc ẩn (lòng thương xót trước nỗi đau của người khác) thì ai cũng có. Vì thế tai nghe tiếng khóc than kêu gào, không ai là không vì thế mà xót xa buồn thảm, đau lòng; mắt thấy việc nguy nan, không ai là không vì thế mà lo cháy ruột, kinh hãi, chạy đến cứu. Nghĩa vua tôi thì nặng, lễ với người qua đường thì nhẹ; vậy mà với mối quan hệ chỉ thoáng qua tai, qua mắt, chưa có ân, chưa có đức, chẳng phải người hiền, chẳng phải người sang, người ta còn đối xử như thế, huống hồ là kẻ đã "quay mặt về phương bắc xưng thần" (tức đã làm bề tôi, vì vua ngồi hướng nam, bề tôi đứng chầu hướng bắc) và được vua sủng ái?

 Cho nên dâng lời trung, đỡ vua lúc nguy, là điều mà người hiền lẫn kẻ chẳng ra gì đều cùng mong muốn. Ai cũng thật lòng mong như thế mà việc làm lại trái đi, ấy là thường khổ vì con đường ấy không có lợi mà lại có hại, lời nói chưa được tin mà thân đã bại vong. Xem khắp từ xưa đến nay, những bề tôi thương vua, lo cho chúa, dám nói thẳng, lòng trung thành tín nghĩa chưa thấu đến vua mà đã bị bọn tả hữu (những kẻ thân cận hầu hạ bên vua) tra xét buộc tội, ngay đời ấy bị lật đổ, lại còn bị coi là hạng bề tôi ngu muội, xấu xa — số ấy kể sao cho xiết!

 Đến ngày Hiếu Thành (Hán Thành Đế) qua đời, ông vẫn không biết Vương Chương (quan nhà Hán, dâng sớ nói thẳng bị hãm chết trong ngục) là người ngay thẳng; đến ngày Hiếu Ai (Hán Ai Đế) qua đời, ông vẫn không biết Vương Gia (thừa tướng nhà Hán, can gián mà bị bức chết) là người trung thành. Từ đó về sau, những người hiền dù có tấm lòng lo cho vua, thương cho chúa, có khí tiết trung thành chính trực, vẫn còn ngần ngừ, dò xét nghe ngóng rồi mới hành động.

 "Chim hạc kêu ở chỗ khuất, chim con họa theo" (lời trong Kinh Dịch, ý nói lòng thành thì tự có người hưởng ứng). "Hãy nhìn kia loài chim, còn biết tìm tiếng bạn" (lời trong Kinh Thi). Cho nên vua không mở lòng chân thành để tỏ ra với người hiền, người trung thì người hiền, người trung cũng chẳng có cách nào đạt được ý mình lên vua. Kinh Dịch nói: "Vua sáng suốt thì cả trên dưới đều được hưởng phúc." Vì thế bề tôi trung phải đợi có vua sáng mới tỏ rõ được khí tiết; viên quan giỏi phải gặp được vua tinh tường mới làm nên công lao. Vua không sáng suốt thì đại thần che giấu tình hình kẻ dưới, ngăn chặn lời trung; lại thêm các quan các ngành bỏ phép tắc mà xu nịnh kẻ quyền quý.

 Lời trung là để giữ cho nước yên; không được dâng lên thì ắt nguy. Luật pháp, lệnh cấm là để trị nước; không được tuân theo thì ắt loạn. Lời trung được dâng hay không, luật pháp được tuân hay không, then chốt đều nằm ở vua, không phải điều kẻ bề dưới làm nổi. Vì thế bậc thánh nhân tìm nguyên nhân ở chính mình, không trách cứ kẻ dưới.

 Phàm làm người ở trên, nếu pháp và thuật sáng tỏ, thưởng phạt nhất định thi hành, thì dù chẳng nói năng gì, thế nước vẫn tự yên trị. Thế trị đã thành thì chính vua cũng không làm loạn được, huống hồ kẻ bề dưới! Nếu pháp và thuật không sáng tỏ, thưởng phạt không nhất định, thì dù ngày ngày ban hiệu lệnh, thế nước vẫn tự rối loạn. Thế loạn đã thành thì chính vua cũng không trị nổi, huống hồ kẻ bề dưới! Cho nên thế đã yên trị thì dù phó mặc cũng không loạn; thế đã rối loạn thì dù cần mẫn cũng không trị được.

 Vua Nghiêu, vua Thuấn (hai vị vua thánh thời thượng cổ) chỉ giữ mình cung kính, "vô vi" (không phải can thiệp làm gì nhiều) mà vẫn dư dả, là vì thế đã yên trị. Hồ Hợi (Tần Nhị Thế, vua đời thứ hai nhà Tần) và Vương Mãng (kẻ cướp ngôi nhà Hán) chạy vạy rối rít mà vẫn không đủ, là vì thế đã rối loạn. Cho nên nói: người giỏi trị nước tìm ở cái thế, không trách cứ ở con người. Vì vậy bậc vua sáng xét kỹ pháp độ (luật lệ, khuôn phép), ban bố giáo lệnh, không làm việc riêng tư mà lừa dối pháp luật, không ban lệnh bừa bãi đến nhàm chán khiến mệnh lệnh mất giá trị. Nhờ vậy bề tôi kính trọng lời vua, tuân theo lệnh cấm, dốc hết lòng mà làm cho xứng với chức phận. Ấy là do pháp và thuật sáng tỏ, uy và quyền được dùng đúng.

 Thuật, xét về đạo lý của nó, thì tinh vi mà thần diệu, nói ra thì không đủ lời, làm ra thì có thừa. Có thừa, nên có thể bao trùm bốn biển, soi tới chốn tối tăm. Quyền, xét về thế của nó, thì mạnh mẽ dữ dội mà to lớn, chẳng kể sang hèn, ai nắm được thì người ấy có sức nặng. Có sức nặng, nên có thể cướp đoạt uy của vua mà khiến người đời thuận theo. Vì thế bậc vua sáng chưa từng đem thuật bày cho người khác thấy, chưa từng cho kẻ dưới mượn quyền.

 Khổng Tử nói: "Có thể cùng nhau quyền biến" (tức biết cân nhắc linh hoạt tùy hoàn cảnh; đây là đức cao nhất, khó đạt nhất). Cho nên bậc thánh nhân "tỏ lộ ra ở lòng nhân, cất giấu đi ở chỗ dùng" (lời trong Kinh Dịch: điều nhân đức thì cho người thấy, còn cách vận dụng thì giấu kín), "biến hóa một cách thần diệu khiến dân thấy thích hợp" (cũng lời trong Kinh Dịch), rồi sau mới đạt được sự yên trị, làm nên công lao. Công nghiệp hiện rõ ở dân, tiếng tốt truyền mãi ở đời, rồi sau vua mới được gọi là sáng suốt, bề tôi mới được gọi là trung thành. Đó chính là điều nói rằng: sự sáng suốt của vua dựa vào kẻ dưới mà nên, lòng trung của bề tôi nhờ người trên mà thành, hai người đồng lòng thì sức mạnh có thể chặt đứt kim loại.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video