Thiên 32 — Thiên 32 — Bản huấn: lời dạy về cội gốc của khí

 Bản huấn (bàn về gốc rễ), thiên thứ ba mươi hai

 Thời thượng cổ, vào lúc Thái tố (giai đoạn sơ khai nhất của trời đất, khi mới có chất liệu ban đầu mà chưa có hình dạng), nguyên khí (luồng khí gốc, nguồn đầu sinh ra muôn vật) còn mịt mù sâu thẳm, chưa có hình dạng hay dấu hiệu gì. Muôn tinh chất hợp lại, trộn lẫn làm một, không gì kìm chế hay điều khiển được.

 Cứ như thế rất lâu, bỗng nhiên tự biến hóa: phần trong và phần đục tách ra, biến thành âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật: âm là phần tĩnh, tối, nặng, đục; dương là phần động, sáng, nhẹ, trong). Âm dương đã có hình thể thì sinh ra lưỡng nghi (hai hình thái lớn đầu tiên, tức trời và đất). Khí trời đất quyện hòa vào nhau, muôn vật nhờ đó biến hóa mà trở nên tinh thuần. Khí hòa sinh ra con người để cai quản muôn vật.

 Vì vậy trời lấy dương làm gốc, đất lấy âm làm gốc, người lấy trung hòa (thế cân bằng, hài hòa giữa âm và dương) làm gốc. Tam tài (ba ngôi lớn của vũ trụ: trời, đất, người) có nhiệm vụ khác nhau nhưng nương vào nhau mà thành. Mỗi bên theo đúng đạo của mình thì khí hòa mới đến, và cơ hành (vốn là tên các sao thuộc chòm Bắc Đẩu, dùng để chỉ guồng máy vận hành của trời, cũng ví với nền chính sự) mới được yên ổn, cân bằng.

 Đạo của trời là ban phát, đạo của đất là hóa sinh, đạo của người là hành động. Hành động, tức là cái mà người ta gọi là cảm thông với âm dương để đem đến những điềm lành quý lạ. Việc làm của con người làm rung động trời đất, ví như ngồi trên xe điều khiển ngựa phi, hay ngồi dưới mui thuyền mà chèo thuyền.

 Tuy con người được trời che và đất chở, nhưng muốn đi đến đâu vẫn là do mình. Khổng Tử nói: "Đúng thời mà cưỡi sáu con rồng để đi trên trời" (lời trong Kinh Dịch, ý nói biết thuận theo thời mà nắm lấy vận hành của trời). Lại nói: "Lời nói và việc làm là cái mà người quân tử dùng để làm rung động trời đất, há có thể không thận trọng sao?"

 Xét từ đó mà thấy: trời bày ra điềm báo, người sắp đặt công việc. Cho nên sách Thượng thư nói: "Công việc của trời, người làm thay." Vì thế phải sửa sang chính sự để làm hòa khí trời, mà hoàn thành công lao ấy.

 Vì thế, trong chỗ vận dụng của đạo đức (đạo là cái lẽ gốc của vũ trụ; đức là cái đạo ấy thể hiện ra nơi vật và người), không gì lớn hơn khí. Đạo là gốc của khí; khí là sứ giả, là cái thừa hành của đạo. Phải có gốc thì khí mới sinh ra; phải có cái thừa hành thì biến hóa mới thành.

 Cho nên đạo, xét như một vật, thì thần diệu và huyền vi đến cùng cực; xét về công dụng, thì mạnh mẽ và to lớn đến cùng cực. Trời nhờ nó mà vận động, đất nhờ nó mà yên tĩnh, mặt trời nhờ nó mà chiếu sáng, mặt trăng nhờ nó mà sáng tỏ. Bốn mùa, ngũ hành (năm yếu tố cơ bản là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, vận hành sinh khắc lẫn nhau tạo nên vạn vật), quỷ thần, dân chúng, muôn ức loài vật, những biến đổi khác thường, những điều lành dữ, có cái gì không do khí mà ra?

 Đến khi khí trái nghịch, rối loạn thì: trời cao quý như thế mà khí làm nứt ra; đất to lớn như thế mà khí làm rung chuyển; núi nặng như thế mà khí làm dời đi; nước đang chảy mà khí làm cạn dứt; mặt trời, mặt trăng thần diệu như thế mà khí làm cho bị che khuyết (nhật thực, nguyệt thực); sao lơ lửng giữa khoảng không mà khí làm cho rơi rụng.

 Ban ngày có lúc tối sầm, ban đêm có lúc… (?) (ở đây nguyên văn mất chữ). Gió lớn thổi bay xe, nhổ bật cây; sấm sét đổ xuống hóa thành băng đá (?); suối ấm hóa thành nước sôi. Kỳ lân, rồng, chim loan, chim phượng (những loài vật thiêng báo điềm lành), sâu cắn rễ, sâu đục thân, châu chấu non, châu chấu (những loài gây hại báo điềm dữ), không gì không phải do khí tạo nên.

 Xét theo đó thì sự vận hành và cảm động của khí quả thật là lớn lao. Đã nói đến biến hóa thì có vật gì mà khí không làm được? Biến hóa một cách thần diệu là do khí làm động. Vào lúc khí chính (khí ngay thẳng, hòa thuận) thấm khắp, không chỉ riêng con người, mà trăm thứ lúa, cỏ cây, chim muông, cá, rùa đều được nuôi dưỡng trong khí ấy.

 Âm thanh lọt vào tai làm cảm động lòng người; nam nữ nghe được thì đem tinh khí mà giao hợp. Nhờ khí hòa mà phôi thai bắt đầu hình thành; bào thai của con người hàm chứa điều tốt lành mà thành hình thể. Đến khi sinh ra, khí hòa nuôi dưỡng tính tình, cái đẹp ở bên trong, lan tỏa ra tứ chi, đầy khắp mạch máu.

 Vì thế lòng dạ, tính tình, chí hướng, ý nghĩ, cùng tinh lực và ham muốn của tai mắt, không gì là không ngay thẳng, trong sạch, giữ lòng tinh khiết trong việc làm. Đó là lý do vì sao ngũ đế tam vương (năm vị vua và ba triều đại thánh minh thời thượng cổ, được coi là mẫu mực của việc trị nước) chỉ cần vẽ hình phạt lên áo mũ làm phép tắc mà dân không dám trái, chỉ cần sửa cho đức của mình ngay thẳng mà thiên hạ tự nhiên được cảm hóa.

 Vì vậy, luật lệnh, hình phạt và ban thưởng chỉ là cái dùng để giải quyết việc của dân, giữ cho mọi thứ được ngăn nắp mà thôi, chưa đủ để làm hưng thịnh sự giáo hóa lớn lao và đưa đến thái bình (cảnh thiên hạ yên ổn trọn vẹn).

 Ai muốn theo được dấu vết đã mất của tam vương, đạt đến công nghiệp tột bậc của các bậc đế và hoàng (các vị vua thánh thời thái cổ, còn ở trên cả tam vương), thì trước hết phải truy xét đến nguồn gốc ban đầu và lấy cái gốc làm gốc. Phải làm hưng thịnh đạo mà đem lại hòa khí, dùng khí thuần khiết mà sinh ra những người dân chất phác, đôn hậu, làm rõ tấm gương đạo đức và nghĩa lý, gây dựng tấm lòng thành tín và nhân hậu. Có như thế thì sự giáo hóa mới tốt đẹp, công nghiệp mới có thể thành tựu.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video