Thiên thứ ba mươi ba: Đức hóa (dùng đức để cảm hóa dân)
Trong việc cai trị của bậc làm vua, không gì lớn hơn đạo (lẽ đúng đắn, phép tắc căn bản của việc trị nước), không gì thịnh hơn đức (phẩm chất tốt đẹp và lòng nhân của người cầm quyền), không gì đẹp hơn giáo (sự dạy dỗ), không gì thần diệu hơn hóa (sự cảm hóa, khiến lòng người tự đổi theo điều tốt). Đạo là cái để giữ vững dân; đức là cái để bao bọc dân; giáo là cái giúp dân hiểu biết; hóa là cái đưa dân đến chỗ tốt đẹp. Dân có tính (bản tính trời sinh), có tình (tình cảm, ham muốn), có hóa (sự đổi khác do được dạy dỗ, cảm hóa), có tục (thói quen, nếp sống). Tính và tình thuộc về lòng, là gốc. Hóa và tục thuộc về việc làm, là ngọn. Ngọn mọc ra từ gốc, việc làm khởi lên từ lòng. Vì thế bậc vua giỏi nhất khi vỗ yên thiên hạ thì lo phần gốc trước, phần ngọn sau, thuận theo lòng dân mà sửa sang việc làm của dân. Nếu lòng dạ trong sáng và ngay thẳng thì điều gian dối không có chỗ nảy sinh, ý nghĩ xấu xa không có chỗ dung chứa.
Sự cảm hóa làm thay đổi lòng dân, cũng như chính sự làm thay đổi thân thể dân. Chính sự có đức đặt lên dân thì dân phần nhiều khỏe khoắn, khí huyết thông suốt, đẹp đẽ, cứng cáp và sống lâu. Chính sự tàn ác đặt lên dân thì dân phần nhiều mệt mỏi, tàn tật, gù quặt, ốm đau, chết yểu, chết từ lúc còn bé, chết vì dịch bệnh và mắc bệnh tật. Cho nên sách Thượng Thư (tức Kinh Thư, sách ghi chép lời lẽ và chính sự của các vua đời cổ) khen điều "sống trọn tuổi trời rồi mới mất", mà chê điều "chết dữ, chết non". Nước nào có chính sự làm hại sự sáng suốt thì dân nhiều người đau mắt. Nước nào có chính sự làm hại việc lắng nghe thì dân nhiều người đau tai. Nước nào có chính sự làm hại người hiền thì người hiền phần nhiều chết oan, chết sớm. Hình hài, xương cốt là thứ cứng chắc mà còn đổi khác theo chính sự, huống chi tâm khí (tinh thần, ý chí bên trong con người) vốn tinh tế, lẽ nào lại không thể nuôi dưỡng được?
Kinh Thi (bộ sách thơ ca cổ, một trong các kinh điển của Nho gia) có câu: "Bụi lau bên đường um tùm kia, dê bò đừng giẫm đạp lên. Vừa mới nhú mầm, vừa mới thành hình, lá đang mơn mởn tốt tươi." Lại có câu: "Diều hâu bay vút lên trời, cá nhảy dưới vực sâu. Người quân tử hòa nhã dễ gần, lẽ nào không vun đắp nên con người?" Công Lưu (tổ tiên đời xưa của nhà Chu) đức dày, ơn lan đến cả cây cỏ. Dê, bò và sáu loài gia súc còn cảm được đức ấy, có lòng nhân mà không nỡ giẫm lên cỏ non. Vậy huống chi dân chúng, lẽ nào lại có người không được cảm hóa? Người quân tử tu dưỡng cái đức vui vẻ, dễ gần, thì trên đến chim bay, dưới đến cá dưới vực, không loài nào không vui mừng hớn hở. Vậy huống chi kẻ sĩ và thường dân, lẽ nào lại có người không có lòng nhân?
Thánh nhân hiểu sâu điều đó, nên đều cố sửa mình cho ngay để làm khuôn mẫu, làm sáng tỏ lễ nghĩa để dạy dân. Các ngài điều hòa đức khí (bầu không khí đạo đức trong xã hội) từ trước khi con người sinh ra, và uốn nắn khuôn phép từ khi đứa trẻ mới biết cười. Khi dân còn trong bụng mẹ thì được hun đúc bởi khí trung hòa (trạng thái cân bằng, hài hòa, không thái quá, không bất cập) mà thành hình. Khi sinh ra thì được dựng nếp ngay thẳng mà lớn lên. Vì thế lòng nhân nghĩa và chí biết liêm sỉ bám vào xương, thông trong mạch, cùng sinh ra với thân thể, không có khí thô lỗ nhơ bẩn, không có ham muốn tà dâm. Dù có thả họ ra ngoài cõi hoang vu xa xôi, đặt họ vào chốn tối tăm không ai thấy, họ rốt cuộc cũng không làm điều trái lễ. Dù có ném họ vào chỗ hiểm nguy sống chết, đặt họ giữa mũi gươm lưỡi giáo, họ rốt cuộc cũng không có lòng cầu sống bằng mọi cách. Nếu người khắp thiên hạ ai cũng làm được như vậy, thì lấy đâu ra những kẻ gian tà làm loạn để phải trừng phạt?
Kinh Thi nói: "Việc làm của trời cao không tiếng, không mùi; noi theo khuôn mẫu của Văn Vương thì muôn nước đều tin phục." Đó là lý do họ Cơ (dòng họ nhà vua nhà Chu) lúc đầu được tôn vinh vì đức tốt, về sau đạt đến cảnh hình phạt để đó mà không phải dùng đến.
Vì vậy bậc thánh cao nhất không chú trọng xử lý việc của dân mà chú trọng sửa lòng dân. Cho nên Khổng Tử nói: "Xử án kiện thì ta cũng như người khác thôi. Điều cốt yếu là làm sao cho không còn ai kiện tụng!" Dẫn dắt dân bằng đức, sắp đặt dân cho ngay ngắn bằng lễ, cố làm cho tình cảm của dân thêm sâu đậm và làm cho dân hiểu rõ mà theo điều nghĩa. Dân thân thương nhau thì không có ý làm hại nhau. Động làm gì cũng nghĩ đến điều nghĩa thì không có lòng gian tà. Được như thế không phải nhờ pháp luật sai khiến, cũng không phải nhờ uy quyền và hình phạt ép buộc, mà là nhờ giáo hóa (dạy dỗ và cảm hóa) mà có. Thánh nhân rất tôn trọng đức và lễ, mà xem nhẹ hình phạt. Cho nên vua Thuấn trước hết ra lệnh cho ông Khiết kính cẩn ban bố ngũ giáo (năm điều dạy về luân thường: cha có nghĩa, mẹ có lòng thương, anh có tình thân, em có lòng kính, con có hiếu), sau đó mới sai ông Cao Dao (vị quan coi việc hình án thời vua Thuấn) áp dụng ngũ hình (năm loại hình phạt thời cổ, từ thích chữ vào mặt cho đến tử hình) và tam cư (ba mức nơi chốn xa gần dành cho người bị đày). Vì thế, phàm việc đặt ra pháp luật không phải để rình bắt chỗ yếu kém của dân mà trừng trị lỗi lầm, mà là để ngăn ngừa kẻ gian ác, cứu vãn tai họa đổ nát, kiềm chế điều dâm tà và đưa dân vào đường ngay.
Kinh Thi nói: "Dân vốn giữ đạo thường, ưa chuộng đức tốt." Cho nên lòng dân giống như khu vườn đối với hạt giống. Gặp khí trời ôn hòa thì cây tươi tốt mà kết trái. Gặp lụt lội, hạn hán thì cây khô héo mà sinh sâu bệnh. Dân được giáo hóa tốt thì ai cũng có tấm lòng của kẻ sĩ, của người quân tử. Dân phải chịu chính sự tàn ác thì ai cũng mang ý nghĩ gian trá, làm loạn. Cho nên người giỏi nuôi dưỡng dân của trời cũng giống như người thợ giỏi làm men và đậu xị (đậu lên men dùng làm gia vị). Ủ đúng lúc, nóng lạnh vừa phải thì cả một mẻ ủ đều ngon mà lại nhiều. Gặp phải thợ vụng thì cả mẻ ủ đều thối hỏng, phải vứt bỏ. Nay lục hợp (trời, đất và bốn phương, tức cả thiên hạ) cũng như một mẻ ủ, dân chúng thì như hạt đậu, hạt lúa mạch; biến đổi ra sao, làm nên thế nào, đều do người cầm quyền mà thôi. Gặp quan tốt thì dân đều mang lòng trung thực, giữ chữ tín và sống nhân hậu. Gặp quan ác thì dân đều mang lòng gian tà và làm điều nông cạn, bạc bẽo. Lòng trung hậu tích lại thì đưa đến thái bình. Thói gian bạc tích lại thì đưa đến nguy vong. Vì thế các vị vua thánh minh đều chuộng việc dùng đức cảm hóa mà xem nhẹ uy quyền và hình phạt. Đức là cái để sửa mình, uy là cái để trị người. Dân thuộc hạng thông minh nhất và hạng ngu dốt nhất thì ít, còn dân thuộc hạng trung bình thì nhiều. Dân hạng trung bình sống ở đời giống như kim loại nấu chảy trong lò, theo khuôn mà biến đổi (?), hoàn toàn tùy người thợ đúc. Vuông hay tròn, mỏng hay dày, đều theo khuôn đúc mà thành.
Vì vậy đời tốt hay xấu, phong tục bạc bẽo hay đôn hậu, đều do nhà vua. Bậc thánh cao nhất điều hòa đức khí để cảm hóa lòng dân, sửa ngay khuôn mẫu nơi bản thân để dẫn dắt kẻ dưới, nên có thể khiến dân nhà nào cũng đáng được phong tước, như vua Nghiêu, vua Thuấn. Bậc kế tiếp tự mình thực hành đạo đức, đậm lòng thương yêu, chăm chút việc dạy bảo, coi trọng lễ nghĩa và sự nhường nhịn, nên có thể khiến dân không có lòng tranh giành, hình phạt để đó mà không phải dùng, như Văn Vương, Vũ Vương nhà Chu. Bậc kế tiếp nữa thì làm rõ điều nên yêu, điều nên ghét, công bố rõ ràng pháp luật và lệnh cấm, thưởng phạt công bằng không thiên vị, nên có thể khiến dân tránh xa gian tà mà hướng về công chính, sửa nước từ chỗ yếu và loạn thành chỗ yên và mạnh, như các bậc vua trung hưng (vua khôi phục lại cơ nghiệp đã suy yếu). Còn kẻ trị thiên hạ mà bản thân sống nhơ nhớp, buông thả theo dục vọng, lơ là việc dân mà chỉ ham rượu chè ca nhạc, gần kẻ ngu ngoan mà xa người hiền tài, thân với kẻ xu nịnh mà xa người chính trực, đánh thuế nặng để thưởng cho kẻ không có công, vui giận bừa bãi mà làm hại người vô tội, nên làm rối loạn chính sự, làm hại dân, làm hỏng bản thân và làm mất nước, đó là U Vương, Lệ Vương (hai vua tàn bạo nhà Chu).
Khổng Tử nói: "Ba người cùng đi, ắt có người làm thầy ta được. Chọn điều hay của họ mà theo; còn điều không hay thì ta tự sửa ở mình." Kinh Thi khen câu: "Nên lấy nhà Ân làm gương, tự mình cầu lấy nhiều phúc." Vì thế, bậc vua trong đời nếu thật sự có thể khiến mọi người trong thiên hạ đều mang tấm lòng ngay thẳng, đôn hậu, không có thói xấu nông cạn, bạc bẽo, ai nấy đều giữ lòng công chính, không có ý toan tính gian hiểm, thì phong tục thời Phục Hy, Thần Nông (hai vị vua thánh thời thượng cổ) sẽ lại thấy ở đời nay, và kỳ lân, rồng, chim loan, chim phượng (những con vật linh thiêng, điềm lành báo hiệu thời thái bình) sẽ lại được nuôi ở ngoài đồng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video