Thiên 35 — Thiên 35 — Chí thị tính: ghi chép nguồn gốc họ tộc

 Quyển chín

 Thiên thứ ba mươi lăm: Ghi chép về tính và thị (tính: họ gốc, chỉ dòng dõi chung từ một vị tổ xa; thị: tên nhánh họ tách ra từ tính, thường đặt theo đất phong, chức quan, tên tự…)

 Ngày xưa các bậc thánh vương quan sát hiện tượng của trời đất, xét đo theo thần minh (các vị thần linh sáng suốt), tìm hiểu sự đến đi của thiên mệnh và lịch số (vận số trời định cho các triều đại), xem xét đức hạnh và công nghiệp của các bề tôi, rồi ban tính và đặt thị, để qua đó làm rõ đức và công của họ.

 Sách truyện chép rằng: các chức quan hiểu thấu việc dân có một trăm; con em của vua và các bậc công, trải qua các đời, ai đảm đương được chức quan của mình thì tùy theo việc mà được ban họ, vì thế gọi là "bách tính" (trăm họ). Họ có mười bậc thông suốt (?), ở bậc vua thì gọi là "nghìn phẩm".

 Xưa vua Nghiêu ban cho Khiết (tổ nhà Thương) họ Tử, ban cho Khí (tức Hậu Tắc, tổ nhà Chu) họ Cơ; ban cho Vũ (tổ nhà Hạ) họ Tự, thị là Hữu Hạ; Bá Di được họ Khương, thị là Hữu Lã.

 Xuống đến Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu), người làm quan có công nhiều đời thì có họ lấy theo chức quan; đất được phong cũng vậy. Đời sau con cháu sa sút, nhân đó mà lấy làm họ, rồi không thể đổi được nữa.

 Cho nên có họ truyền lại họ gốc; có họ lấy thị theo hiệu, theo ấp, theo thụy (tên đặt cho người sau khi chết, để đánh giá cuộc đời người đó); có họ lấy theo tên nước, có họ lấy theo tước (bậc tôn quý được ban), có họ lấy theo chức quan, có họ lấy theo tên tự (tên đặt thêm khi trưởng thành, ngoài tên chính), có họ lấy theo nghề nghiệp, có họ lấy theo nơi ở, có họ lấy theo một dấu hiệu để ghi nhớ.

 Như các đời Ngũ Đế (năm vị vua huyền thoại thời thượng cổ) và Tam Vương (ba vị vua lập nên ba triều Hạ, Thương, Chu), đó gọi là lấy theo hiệu; các chữ Văn, Vũ, Chiêu, Cảnh, Thành, Tuyên, Đới, Hoàn, đó gọi là lấy theo thụy; Tề, Lỗ, Ngô, Sở, Tần, Tấn, Yên, Triệu, đó gọi là lấy theo tên nước; họ Vương, họ Hầu, họ Vương Tôn (cháu vua), họ Công Tôn (cháu các bậc công), đó gọi là lấy theo tước;

 Tư mã (quan coi việc binh), Tư đồ (quan coi việc dân và giáo hóa), Trung hàng (chức tướng chỉ huy đạo quân giữa của nước Tấn), Hạ quân (đạo quân dưới), đó gọi là lấy theo chức quan; Bá Hữu, Mạnh Tôn, Tử Phục, Thúc Tử, đó gọi là lấy theo tên tự; họ Vu (thầy cúng), họ Tượng (thợ mộc), họ Đào (thợ gốm), đó gọi là lấy theo nghề;

 Đông Môn (cửa đông), Tây Môn (cửa tây), Nam Cung (cung phía nam), Đông Quách (thành ngoài phía đông), Bắc Quách (thành ngoài phía bắc), đó gọi là lấy theo nơi ở; Tam Ô (ba con quạ), Ngũ Lộc (năm con hươu), Thanh Ngưu (trâu xanh), Bạch Mã (ngựa trắng), đó gọi là lấy theo dấu hiệu ghi nhớ. Tất cả các tính và thị ấy đều sinh ra nối tiếp nhau, không sao ghi hết được.

 Vua nước Vệ diệt nước Hình, Lỗ Chiêu công cưới vợ cùng họ, đều bị chê vì cùng một tổ. Từ thời gần với đời xưa trở lại thì không nhất thiết như vậy nữa.

 Những họ được ban thời xưa, đại thể còn dựa vào được; còn lại thì khó xét. Nhà Chu suy yếu, Ngô và Sở tiếm xưng hiệu vua; xuống đến bảy nước thời Chiến Quốc, nước nào cũng xưng vương.

 Vì thế họ Vương, họ Vương Tôn, họ Công Tôn, cùng những họ lấy theo thụy và theo chức quan, nước nào cũng tự có; có đến một nghìn tám trăm nước, thụy và chức quan kể đến hàng vạn, cho nên không thể coi gốc của chúng là một.

 Còn họ Tôn thì có khi là nhánh của họ Vương Tôn, có khi là nhánh của các họ "Tôn" khác. Cho nên có người cùng tổ mà khác họ, có người cùng họ mà khác tổ.

 Lại có trường hợp xen lẫn, biến đổi lẫn vào nhau: hoặc theo họ mẹ, hoặc đổi họ để tránh kẻ thù.

 Thổi ống luật để định họ (ống luật: ống trúc chuẩn âm; người xưa tin rằng thổi ống luật, nghe âm thanh ứng với khí chất của người thì biết người đó thuộc dòng họ nào), chỉ bậc thánh mới làm được. Nay dân tản mát đã lâu, ít ai thông hiểu âm luật. Mỗi người đều tôn mình là chính dòng của tổ (?).

 Vì vậy tạm ghi sơ lược những họ hiển hách, chờ các bậc học giả cùng nhau thêm bớt (?).

 Phục Hy họ Phong. Con cháu ông được phong bốn nước Nhâm, Túc, Tu Cù, Chuyên Du, giữ việc tế Thái Hạo (tức Phục Hy) và tế thần sông Tế, lại làm chủ tế núi Đông Mông.

 Mẹ của Lỗ Hy công là Thành Phong, có lẽ là con gái nước Tu Cù. Họ Quý (dòng quyền thần nước Lỗ) muốn đánh nước Chuyên Du, Khổng Tử đã chê trách việc ấy.

 Dòng dõi Viêm Đế là Tứ Nhạc (chức quan đứng đầu chư hầu bốn phương) Bá Di, coi việc điển lễ cho vua Nghiêu, dùng hình pháp mà chế ngự dân, được phong ở Thân và Lã.

 Dòng dõi về sau sinh ra Thượng (tức Lã Thượng, Khương Thái Công), làm thầy của Chu Văn vương; sau khi diệt nhà Ân được phong ở Tề. Các nhánh khác có người được phong ở Hứa, ở Hướng, có người được phong ở Kỷ, có người được phong ở Thân.

 Thành Thân ở dưới núi Tự, phía bắc huyện Uyển, quận Nam Dương, cho nên Kinh Thi có câu: "Thân Bá chăm chỉ không mỏi, vua giao cho công việc, xây ấp ở đất Tự, làm khuôn mẫu cho các nước phương nam." Cách huyện Uyển ba mươi dặm về phía tây có thành Lã. Hứa ở quận Dĩnh Xuyên, tức huyện Hứa ngày nay.

 Khương Nhung (bộ tộc Nhung mang họ Khương) ở vùng giữa sông Y và sông Lạc, Tấn Huệ công dời họ đến ở đất Lục Hồn.

 Các họ Châu, Bạc, Cam, Hý, Lộ, Di, cùng với các họ ở nước Tề là họ Quốc, họ Cao, họ Tương, họ Thấp, họ Sĩ Cường, họ Đông Quách, họ Ung Môn, họ Tử Nhã, họ Tử Vĩ, họ Tử Tương, họ Tử Uyên, họ Tử Can, họ Công Kỳ, họ Hàn Công, họ Hạ, họ Lư, đều thuộc tính Khương.

 Hoàng Đế có hai mươi lăm người con, chia thành mười hai họ: Cơ, Dậu, Kỳ, Kỷ, Đằng, Châm, Nhâm, Câu, Ly, Cát, Huyên, Y.

 Thời Xuân Thu, nước Tấn có Kỳ Hề, tiến cử cả con mình lẫn kẻ thù của mình, nổi tiếng là trung thực ngay thẳng. Vua nước Cử họ Kỷ.

 Khi nhà Hạ dấy lên, có Nhâm Hề làm Xa chính (quan coi việc xe cộ) cho nhà Hạ, được phong ở Tiết, sau dời sang Bi. Con cháu ông là Trọng Hủy ở Tiết, làm Tả tướng (một trong hai vị đại thần phụ chính) cho vua Thang.

 Thái Nhâm, vợ của Vương Quý, cùng các họ Tạ, Chương, Xương, Thái, Chúc, Kết, Tuyền, Ti, Ngộ, Cuồng Đại (?), đều thuộc tính Nhâm.

 Con gái họ Cát là chính phi của Hậu Tắc, sinh sôi ra tổ tiên nhà Chu. Họ Cát được phong ở Yên.

 (Trịnh Văn công) có một người thiếp hèn là Yên Cát, nằm mộng thấy thần trao cho cành lan và nói: "Ta là Bá Điều, ta là tổ của ngươi. Vì lan có hương thơm bậc nhất trong nước, người ta đeo nó và yêu mến nó." Đến khi Văn công gặp Cát, ban cho cành lan rồi cho nàng hầu hạ.

 Cát kể lại giấc mộng, lại thưa: "Thiếp không tài cán gì, nếu may mà có con, sợ người ta không tin, xin dám lấy cành lan làm bằng chứng chăng?" Văn công đáp: "Được." Rồi nàng sinh ra Trịnh Mục công.

 Các nhánh của họ Cát có họ Khám, Doãn, Thái, Quang, Lỗ, Ung, Đoạn, Mật Tu. Đến đời Hán, quận Hà Đông có Chất Đô, quận Nhữ Nam có Chất Quân Chương; họ của hai người đọc giống họ Cát thời xưa nhưng chữ viết khác; cả hai đều nổi danh ở đời.

 Đến khi đời Thiếu Hạo thị suy, bộ tộc Cửu Lê làm loạn đức. Chuyên Húc nhận ngôi, bèn sai Nam chính (quan coi việc trời và việc tế thần) là Trọng coi việc trời để lo việc thần linh, sai Hỏa chính (quan coi việc lửa, kiêm việc đất và dân) là Lê coi việc đất để lo việc dân, khiến mọi thứ trở lại nề nếp cũ, không xâm phạm lẫn nhau; đó gọi là "cắt đứt đường thông giữa đất và trời" (tức không cho dân thường tùy tiện cúng tế, giao tiếp với thần).

 Lê ấy là Ngô Hồi, con cháu xa đời của Chuyên Húc. Ông làm Hỏa chính cho Cao Tân thị (tức Đế Khốc), làm rạng rỡ cái sáng của trời và cái đức của đất, chiếu sáng khắp bốn biển, nên được gọi là Chúc Dung.

 Về sau Tam Miêu lại theo thói loạn đức của Cửu Lê; vua Nghiêu dùng tiếp con cháu của Trọng và Lê, những người không quên nghề cũ, là các ông Hy (?) để lại cai quản việc ấy. Cho nên họ Trọng Lê đời đời sắp đặt việc trời đất, phân chia chức phận coi giữ, trải qua ba triều đại, và được phong ở Trình.

 Sang đời Chu, có người làm Đại tư mã cho Chu Tuyên vương; Kinh Thi ca ngợi: "Vua bảo Doãn thị, hạ lệnh cho Trình Bá Hưu Phủ." Về sau dòng ấy mất chức, sang nước Tấn làm quan tư mã, nên Tư Mã Thiên tự nhận mình là con cháu dòng này.

 Cháu chắt của Chúc Dung chia thành tám họ: Kỷ, Thốc, Bành, Khương, Vân, Tào, Tư, Mị.

 Dòng nối của họ Kỷ là Liêu Thúc An; con cháu xa của ông là Đổng Phủ rất thích rồng, biết tìm hiểu sở thích của rồng để cho ăn uống, nên rồng kéo về chỗ ông rất nhiều. Ông bèn học cách thuần dưỡng rồng để phục vụ vua Thuấn. Vua ban cho họ Đổng, thị là Hoạn Long (người nuôi rồng), phong ở đất Tông Xuyên.

 Họ Tông Di và họ Thỉ Vi thuộc tính Bành đều là những người biết thuần dưỡng rồng. Hoạn Long Phùng vì can gián trung thực mà bị vua Kiệt giết.

 Phàm con cháu Chúc Dung thuộc các nhánh họ Kỷ có: Côn Ngô, Tịch, Hỗ, Ôn, Đổng.

 Các họ Tông Di, Hoạn Long thuộc tính Thốc thì bị nhà Hạ diệt. Các họ Bành Tổ, Thỉ Vi, Chư Kê thuộc tính Bành thì bị nhà Thương diệt. Họ Cối Nhân thuộc tính Khương thì bị nhà Chu diệt.

 Con cháu tính Vân được phong ở Yên, Cối, Lộ, Bức Dương.

 Vua nước Yên lấy Trọng Nhâm làm vợ, tham lam, keo kiệt, coi thường người hiền, xem nhẹ người tài, vì thế mà mất nước.

 Nước Cối ở giữa sông Hoàng Hà và sông Y; vua nước ấy kiêu căng, tham lam, bủn xỉn, giảm tước giảm lộc của bề tôi, khiến các bề tôi chỉ biết khúm núm nhún nhường (?), trên dưới không gắn bó với nhau.

 Nhà thơ lo lắng, cho nên làm bài "Cao cừu" (Áo cừu non), để thương xót nỗi đau buồn ấy; làm bài "Phỉ phong" (Chẳng phải gió), mong vua trước hết lo việc giáo hóa.

 Vua nước Cối là Cối Trọng không tỉnh ngộ, họ Trọng (?) đem quân đánh, trên dưới không sai khiến được nhau, lệnh cấm và hình phạt không thi hành được, thế là bị diệt vong.

 Vua nước Lộ là Anh Nhi lấy chị của Tấn Thành công làm phu nhân; Phong Thư nắm chính sự mà ngược đãi bà. Bá Tông nước Tấn nổi giận, bèn đem quân diệt nước Lộ. Tuân Oanh (tức Vũ tử) đem quân diệt nước Bức Dương.

 Tính Tào được phong ở Chu; nhánh của Chu Nhan tử tách riêng thành nước Tiểu Chu; cả hai đều bị nước Sở diệt.

 Dòng dõi tính Mị là Hùng Nghiêm được Chu Thành vương phong ở Sở, gọi là Dục Hùng, lại có hiệu là Dục Tử. Ông sinh bốn người con: Bá Sương, Trọng Tuyết, Thúc Hùng, Quý Tuần.

 Quý Tuần nối ngôi làm vua đất Kinh; các nhánh khác có người được phong ở Quỳ, có người được phong ở Việt. Vua nước Quỳ không tế Chúc Dung và Dục Hùng, nên bị nước Sở đánh diệt.

 Công tộc (dòng họ của vua chư hầu) nước Sở có: họ Sở Quý, họ Liệt Tông, họ Đấu Cường, họ Lương Thần, họ Kỳ, họ Môn, họ Hầu, họ Quý Dung, họ Trọng Hùng, họ Tử Quý, họ Dương, họ Vô Câu, họ Vĩ, họ Thiện, họ Dương, họ Chiêu, họ Cảnh, họ Nghiêm, họ Anh Tề, họ Lai, họ Lai Tiêm, họ Tức, họ Thân, họ Điếu (?), họ Thẩm, họ Hạ, họ Hàm, họ Cát Bạch, họ Ngũ, họ Thẩm Tiêm, họ Dư Thôi, họ Công Kiến, họ Tử Nam, họ Tử Canh, họ Tử Ngọ, họ Tử Tây, họ Vương Tôn, họ Điền Công, họ Thư Kiên, họ Lỗ Dương, họ Hắc Quăng, đều thuộc tính Mị.

 Sở Quý là chắt của vương tử Ngao. Người con mà Phần Mạo sinh ra là Vĩ Chương, tức vương tử Vô Câu. Lệnh doãn (chức quan đứng đầu triều đình nước Sở, như tể tướng) Tôn Thúc Ngao là con của Vĩ Chương. Tả tư mã Thú là chắt của Sở Trang vương. Diệp công Chư Lương là em thứ ba của Thú. Đại phu (quan cao cấp dưới bậc khanh) nước Sở là Thân Vô Úy lại có thị là Văn.

 Thuở trước, vua Trụ đánh họ Hữu Tô, họ ấy dâng con gái là Đát Kỷ, rồi vì nàng mà nhà Ân mất nước. Thời Chu Vũ vương có Tô Phẫn Sinh làm Tư khấu (quan coi hình pháp, xử án) và được phong ở Ôn. Về sau ở Lạc Ấp có Tô Tần.

 Đời Cao Dương thị (tức Chuyên Húc) có tám người con tài giỏi là Thương Thư, Đồi Khải, Đảo Diễn, Đại Lâm, Mang Giáng, Đình Kiên, Trọng Dung, Thúc Đạt; người trong thiên hạ gọi họ là "Bát Khải" (tám người hiền hòa, tốt lành).

 Dòng dõi về sau có Cao Dao, thờ vua Thuấn. Vua Thuấn nói: "Cao Dao! Các tộc man di quấy rối Trung Hạ, giặc cướp gian tà nổi lên, ngươi hãy làm quan Sĩ (quan coi hình ngục)." Con ông là Bá Ế biết bàn định việc trăm họ để giúp vua Thuấn và vua Vũ, lại thuần dưỡng được chim muông, nên vua Thuấn ban cho họ Doanh.

 Về sau có Trọng Diễn, mình chim mà nói tiếng người, đánh xe cho vua Đại Mậu (?). Dòng nối đến Phí Trọng, sinh ra Ác Lai và Quý Thắng. Khi Vũ vương đánh vua Trụ, giết luôn cả Ác Lai.

 Dòng dõi Quý Thắng có Tạo Phụ, nhờ đánh xe giỏi mà được thờ Chu Mục vương. Mục vương đi chơi Tây Hải quên về, khi ấy Từ Yển vương làm loạn; Tạo Phụ đánh xe, một ngày đi nghìn dặm, đưa vua về đánh dẹp. Vua phong Tạo Phụ ở thành Triệu, nhân đó lấy làm thị.

 Về sau dòng ấy mất chức, đến Triệu Túc thì làm khanh đại phu (quan lớn trong triều) nước Tấn; mười một đời sau thành liệt hầu (chư hầu có địa vị chính thức), năm đời sau đến Vũ Linh vương, lại năm đời nữa thì nước Triệu mất.

 Các họ Cung Thúc, Hàm Đan, Tý Nhục, Anh Tề, Lâu Quý, Lư, Nguyên đều thuộc tính Doanh của nhà Triệu.

 Dòng dõi Ác Lai có Phi Tử, nhờ chăn nuôi giỏi mà được Chu Hiếu vương phong ở Tần, đời đời giữ đất làm đại phu vùng biên giới phía tây; vùng đất cao Khiên, Tần chính là đó (?).

 Về sau dòng ấy được xếp vào hàng chư hầu, năm đời thì xưng vương, đến đời thứ sáu thì Tần Thủy Hoàng sinh ra ở Hàm Đan, cho nên gọi là Triệu Chính.

 Các nước Lương, Cát, Giang, Hoàng, Từ, Cử, Liễu, Lục, Anh đều là con cháu của Cao Dao. Các họ Chung Ly, Vận Yểm, Thố Cừu, Tầm Lương, Tu Ngư, Bạch Chí, Phi Liêm, Mật Như, Đông Quán, Lương, Thời, Bạch, Ba, Công Ba (?), Diệm, Phục, Bồ đều thuộc tính Doanh.

 Con cháu vua Nghiêu là Đào Đường thị. Về sau có Lưu Luy biết nuôi rồng, vua Khổng Giáp (vua nhà Hạ) ban cho họ Ngự Long (người điều khiển rồng), cho thay thế con cháu họ Thỉ Vi. Sang đời Chu thì là họ Đường Đỗ.

 Khi nhà Chu suy, có Thấp Thúc lánh nạn nhà Chu sang nước Tấn, sinh ra Tử Dư. Tử Dư làm quan Lý (quan coi ngục tụng), giữ phép công bằng trong triều, triều không có quan nào làm sai phận sự, nên lấy thị là Sĩ; làm Tư không (quan coi việc xây dựng, đất đai), giữ phép công bằng trong nước, nước không có việc gì hỏng, nên lấy thị là Tư Không; được ăn lộc ở thái ấp Tùy (thái ấp: vùng đất được ban để thu thuế làm bổng lộc), nên lấy thị là Tùy.

 Cháu của Sĩ Vĩ là Hội, giúp Tấn Văn công, Tấn Tương công, không gây thù oán với chư hầu; làm khanh (bậc quan cao nhất dưới vua) để phò Tấn Thành công, Tấn Cảnh công, quân đội không có chính sự hỏng; làm chủ soái (?), giữ chức thái phó (quan thầy, phụ đạo vua), chấn chỉnh hình pháp, sưu tập điển chương, trong nước không còn dân gian ác, bọn trộm cướp nước Tấn đều trốn sang nước Tần.

 Vì thế vua Tấn xin thiên tử ban mũ áo (của bậc khanh) cho ông; thiên tử phong Tùy Hội làm khanh, do đó ông được nhận đất Phạm; khi mất được đặt thụy là Vũ tử.

 Con Vũ tử là Văn tử đã thành tựu cuộc liên minh giữa Tấn và Kinh (tức Sở), hòa hảo với các nước anh em, khiến không có hiềm khích, vì thế được nhận đất Tuân và đất Lịch.

 Do đó con cháu vua Nghiêu có các họ: Đào Đường, Lưu, Ngự Long, Đường Đỗ, Thấp, Sĩ, Quý, Tư Không, Tùy, Phạm, Tuân, Lịch, Trệ, Ký, Hộc, Tường, Nhiễu, Ly, Phó.

 Lệnh doãn nước Sở là Kiến từng hỏi Văn tử về đức của Phạm Vũ tử. Văn tử đáp: "Việc nhà của ông ấy được sửa sang chu đáo; khi bàn việc cho nước Tấn thì hết lòng, không chút riêng tư; quan chúc sử (người khấn vái, đọc lời cầu trong lễ tế) của ông trình lời thành thật trước thần mà không hổ thẹn; việc nhà ông không có gì đáng ngờ, nên chúc sử không cần cầu xin điều gì."

 Kiến trở về, đem chuyện ấy tâu lên; Sở Khang vương nói: "Thần và người đều không oán trách, thảo nào ông ấy làm rường cột cho năm đời vua, khiến nước Tấn làm minh chủ của chư hầu."

 Cho nên trong họ Lưu, từ đời Đường (vua Nghiêu) trở xuống, đời Hán trở lên, đức nổi tiếng ở đời không ai thịnh bằng Phạm Hội. Đó cũng là cái công tự sửa mình để làm yên lòng người vậy. Vũ vương diệt nhà Ân rồi phong con cháu vua Nghiêu ở đất Chú.

 Vua Thuấn họ Ngu, lại là họ Diêu, ở bên sông Quy. Vũ vương diệt nhà Ân, phong Quy Mãn ở nước Trần, đó là Trần Hồ công. Các họ Viên, Hàm, Diêu (?), Khánh, Hạ, Tông, Lai, Nghi, Tư Đồ, Tư Thành của nước Trần đều thuộc tính Quy.

 Con nhỏ của Trần Lệ công là Hoàn chạy sang nước Tề; Tề Hoàn công mến ông, cho làm Công chính (quan coi các thợ thủ công). Con cháu ông rất được lòng dân, rồi cướp ngôi vua mà tự lập, đó là Tề Uy vương; năm đời sau thì mất nước. Người nước Tề gọi họ Trần là họ Điền.

 Hán Cao Tổ dời các họ Điền vào đất Quan Trung, từ đó có các họ Đệ Nhất cho đến Đệ Bát.

 Thừa tướng Điền Thiên Thu, Tư trực (quan giúp thừa tướng xét hỏi tội lỗi của các quan) Điền Nhân, cùng Điền Tiên ở Đỗ Dương, Điền Tiên ở Đãng (?), đều là con cháu họ Trần. Hán Vũ đế cho Thiên Thu được đi xe nhỏ vào điện, nên người đời gọi ông là "Xa thừa tướng" (thừa tướng đi xe).

 Còn Vương Mãng thì tự nhận gốc là con cháu Điền An, vì là nhà vương nên đổi thị (thành họ Vương). Cách làm gian trá của Vương Mãng thật là theo lối của Điền Thường (quyền thần nước Tề đã cướp quyền vua).

 Các nhánh của Kính Trọng (tức Trần Hoàn) có họ Bì, Chiêm, Thư, Dữ, Hiến, Tử, Ưởng, Ngô, Phường, Cao, Mang, Cầm.

 Con trưởng của vua Đế Ất là Vi Tử Khải, anh của vua Trụ do vợ thứ sinh ra. Vũ vương phong ông ở nước Tống, tức đất Tuy Dương ngày nay.

 Các họ của nước Tống: Khổng, Chúc Kỳ, Hàn Hiến, Quý Lão Nam, Cự Thần, Kinh, Sự Phụ, Hoàng Phủ, Hoa, Ngư, Nhi Đổng, Ngải, Tuế, Cưu Di, Trung Dã, Việt Tiêu, Hoàn, Hoài, Bất Đệ, Ký, Ngưu, Tư Thành, Võng, Cận, Chỉ, Triều, Giáo, Hữu Quy, Tam Ngoan (?), Vương Phu, Nghi, Trưng, Trịnh, Mục Di, Lân, Tang, Hủy, Sa, Hắc, Vi Quy, Ký, Cứ, Chuyên, Kỷ, Thành, Biên, Nhung, Mãi, Vĩ, Hoàn, Đới, Hướng, Tư Mã, đều thuộc tính Tử.

 Con của Tống Mẫn công là Phất Phủ Hà sinh ra Tống Phủ, Tống Phủ sinh Thế Tử, Thế Tử sinh Chính Khảo Phủ, Chính Khảo Phủ sinh Khổng Phủ Gia, Khổng Phủ Gia sinh Tử Mộc Kim Phủ. Mộc Kim Phủ bị hạ xuống làm sĩ (bậc quan thấp nhất), cho nên nói là dòng ấy đã suy mất ở nước Tống.

 Kim Phủ sinh Kỳ Phủ, Kỳ Phủ sinh Phòng Thúc. Phòng Thúc bị họ Hoa bức bách, chạy sang nước Lỗ làm đại phu đất Phòng, nên gọi là Phòng Thúc. Phòng Thúc sinh Bá Hạ, Bá Hạ sinh Thúc Lương Ngột, làm đại phu ấp Trâu, nên gọi là Trâu Thúc Ngột; ông sinh ra Khổng Tử.

 Thái tử Tấn, con của Chu Linh vương, từ nhỏ đã có đức hạnh trọn vẹn, thông minh, hiểu biết rộng, ôn hòa, cung kính, chân thật, nhanh nhạy.

 Nước sông Cốc và sông Lạc dồn vào nhau, sắp làm hỏng cung vua; vua muốn đắp đê chặn lại. Thái tử Tấn can, cho rằng làm thế là trái lòng trời, chẳng bằng sửa sang chính sự.

 Tấn Bình công sai Thúc Dự sang nhà Chu thăm hỏi; Thúc Dự gặp thái tử, nói chuyện với ngài, năm lần nói thì ba lần bị đuối lý, đành ngập ngừng lui ra. Về nước, ông tâu với Bình công: "Thái tử Tấn mới mười lăm tuổi mà Dự không thể đối đáp nổi, xin nhà vua hãy kính thờ ngài."

 Bình công sai Sư Khoáng (nhạc sư mù nổi tiếng nước Tấn) đến gặp thái tử Tấn. Thái tử nói chuyện với ông, Sư Khoáng phục đức của thái tử, hai người kết giao sâu đậm.

 Thái tử bèn hỏi Khoáng: "Ta nghe nói thái sư (chức đứng đầu các quan coi nhạc) biết được tuổi thọ người ta dài hay ngắn." Sư Khoáng đáp: "Sắc mặt ngài đỏ và trắng, giọng ngài trong mà nổi (?), sắc lửa thì không sống lâu."

 Thái tử Tấn nói: "Đúng thế. Ba năm nữa ta sẽ lên làm khách của Thượng đế (ý nói sẽ chết). Ông hãy cẩn thận chớ nói ra, kẻo tai họa sẽ đến với ông." Ba năm sau thì thái tử mất.

 Khổng Tử nghe chuyện, nói: "Tiếc thay! (Trời) đã giết mất vị vua (tương lai) của ta!" (?) Người đời thấy ngài biết trước ngày mình ra đi, nên truyền rằng Vương Tử Kiều đã thành tiên.

 Sau khi ngài thành tiên, con cháu ngài lánh nạn nhà Chu sang nước Tấn, lập nhà ở Bình Dương, nhân đó lấy thị là Vương. Về sau con cháu đời đời ưa thích thuật dưỡng tính và đạo thần tiên.

 Công tộc nước Lỗ có các họ: Kiểu, Hậu, Chúng, Tang, Thi, Mạnh, Trọng Tôn, Phục, Công Sơn, Nam Cung, Thúc Tôn, Thúc Trọng, Tử Ngã, Tử Sĩ, Quý, Công Sừ, Công Vu, Công Chi, Tử Can, Hoa, Tử Ngôn, Tử Câu, Tử Nhã, Tử Dương, Đông Môn, Công Tích, Công Thạch, Thúc, Tử Gia, Vinh, Triển, Ất, đều thuộc tính Cơ của nước Lỗ.

 Công tộc nước Vệ có các họ: Thạch, Thế Thúc, Tôn, Ninh, Tử Tề, Tư Đồ, Công Văn, Tích Quy, Công Thúc, Công Nam, Công Thượng, Công Mạnh, Tướng Quân, Tử Cường, Cường Lương, Quyển, Cối, Nhã, Khổng, Triệu Dương, Điền Chương, Cô, Vương Tôn, Sử Quy, Khương, Khương Hiến, Thúy, đều thuộc tính Cơ của nước Vệ.

 Công tộc nước Tấn có họ Khích, lại chia nhánh thành họ Lã. Khích Nhuế lại theo tên ấp mà lấy thị là Ký; về sau có Lã Kỳ, hiệu là Câu Bá. Khích Sưu ăn lộc ở thái ấp Khổ, hiệu là Khổ Thành Thúc; Khích Chí ăn lộc ở thái ấp Ôn, hiệu là Ôn Quý; mỗi người đều lấy đó làm thị. Các nhánh của họ Khích có họ Châu, họ Kỳ.

 Bá Tông vì ngay thẳng mà bị giết; con ông là Châu Lê chạy sang nước Sở. (Cháu ông là) Khích Uyển lại vì ngay thẳng mà hòa nhã nên bị Tử Thường ghen ghét, bị giết.

 Con của Uyển là Phỉ chạy sang nước Ngô làm Thái tể (chức quan đứng đầu trăm quan); ông lấy làm răn việc ông cha cứ ngay thẳng mà gặp họa, bèn làm kẻ xu nịnh, rốt cuộc làm mất nước Ngô.

 Phàm các nhánh của họ Khích có họ Ký, Lã, Khổ Thành, Ôn, Bá; cùng với Loan Tân, cháu của Tấn Tĩnh hầu, và các họ Phú, Du, Giả, Hồ, Dương Thiệt, Quý Túc, Tịch, cùng Tôn Yểm, cháu của Tấn Tương công, đều thuộc tính Cơ của nước Tấn.

 Tấn Mục hầu sinh Hoàn Thúc, Hoàn Thúc sinh Hàn Vạn, làm đại phu nước Tấn; mười đời sau thành Hàn Vũ hầu, năm đời sau thành Hàn Huệ vương, lại năm đời nữa thì mất nước.

 Cháu do vợ lẽ sinh của Hàn Tương vương là Tín, người đời gọi là Hàn Tín Đô. Hán Cao Tổ vì Tín là cháu vua Hàn nên lập Tín làm vua Hàn, sau dời sang làm vua đất Đại; Tín bị Hung Nô tấn công, tự đầu hàng Hung Nô.

 Nhà Hán sai Sài tướng quân đánh, chém Tín ở Tham Hợp; vợ con Tín trốn vào đất Hung Nô. Đến đời Hán Cảnh đế, con của Tín là Đồi Đương và cháu là Xích sang hàng; nhà Hán phong Đồi Đương làm Cung Cao hầu, Xích làm Tương Thành hầu.

 Lại có Hàn Yên, thời Hán Vũ đế làm Thị trung (quan hầu cận bên vua), được sủng ái không ai bằng. Án Đạo hầu Hàn Duyệt, Tiền tướng quân Hàn Tăng đều hiển đạt ở đời Hán.

 Con cháu họ, mỗi người theo vua đương thời mà chia ra ở các ấp Dương Lăng, Mậu Lăng, Đỗ Lăng. Các họ Hàn ở Hán Dương, Kim Thành cũng đều là con cháu dòng này. Con cháu của Tín còn ở lại đất Hung Nô cũng thường có quyền thế, được sủng ái, làm bề tôi cao sang.

 Còn Lưu hầu Trương Lương vốn thuộc công tộc nước Hàn, tính Cơ. Tần Thủy Hoàng diệt nước Hàn; em của Lương chết, Lương không chôn cất, dốc hết gia tài nghìn vạn để báo thù cho nước Hàn, phục đánh Thủy Hoàng ở bãi cát Bác Lãng, nhưng ném chùy trúng nhầm xe phụ.

 Nhà Tần lùng bắt thích khách gắt gao, Lương bèn đổi họ thành Trương, trốn ở Hạ Bì, gặp thần nhân Hoàng Thạch Công, được ông trao cho sách binh pháp.

 Đến khi Bái Công (tức Lưu Bang) khởi binh, Lương đến theo. Bái Công sai Lương cùng Hàn Tín đi đánh chiếm đất Hàn, lập Hoành Dương quân tên là Thành làm vua Hàn, và phong Lương làm "Hàn Tín Đô".

 "Tín đô" chính là Tư đồ. Người đời trước phát âm không chuẩn nên đọc là "Tín đô", hoặc "Thân đồ", hoặc "Thắng đồ", nhưng gốc chung chỉ là một chữ "Tư đồ" mà thôi. Người viết truyện đời sau không biết vì sao có chữ "Tín đô", gượng ép đoán bừa, cho rằng đó là vua đất Đại làm Tín Đô.

 Phàm con cháu Hoàn Thúc có các họ Hàn, Ngôn, Anh, Họa Dư, Công Tộc, Trương, đều là dòng dõi nước Hàn thuộc tính Cơ.

 Xưa thời Chu Tuyên vương cũng có Hàn hầu, nước ấy ở gần đất Yên, cho nên Kinh Thi có câu: "Thành Hàn rộng lớn kia, do quân dân đất Yên xây nên." Về sau người Hàn ở phía tây (?) cũng mang họ Hàn, bị Ngụy Mãn đánh, phải dời ra ở ngoài biển.



 Tất công Cao cùng họ với nhà Chu, được phong ở Tất, nhân đó lấy làm thị. Khi Chu công mất, Cao nối chức của ông. Về sau con cháu mất chức, thành dân thường qua nhiều đời.

 Đến Tất Vạn giúp Tấn Hiến công: năm thứ mười sáu, Hiến công sai Triệu Túc đánh xe chiến, Tất Vạn làm xa hữu (người đứng bên phải xe chiến làm vệ sĩ), diệt nước Cảnh, diệt nước Ngụy, rồi lấy đất Ngụy phong cho Vạn, tức huyện Hà Bắc ngày nay. Ngụy Khỏa lại có thị là Lệnh Hồ.

 Từ Vạn trở xuống chín đời thì đến Ngụy Văn hầu. Cháu của Văn hầu là Oanh làm Ngụy Huệ vương; năm đời sau thì mất nước.

 Cháu của Tất Dương là Dự Nhượng thờ Trí Bá; Trí Bá đối đãi ông như bậc kẻ sĩ hàng đầu trong nước, Dự Nhượng cũng lấy ơn tri ngộ ấy mà báo đáp Trí Bá, thiên hạ ghi nhớ nghĩa khí của ông.

 Các họ Ngụy, Lệnh Hồ, Bất Vũ, Diệp Đại Phu, Bá Hạ, Ngụy Cường, Dự đều thuộc họ Tất, gốc là tính Cơ.

 Con của Chu Lệ vương là Hữu được phong ở nước Trịnh. Con cháu Trịnh Cung Thúc là họ Công Văn.

 Các họ Hiên, Tứ, Phong, Du, Quốc, Nhiên, Khổng, Vũ, Lương, Đại Quý: tổ của mười họ ấy đều là con của Trịnh Mục công, mỗi người lấy tên tự của mình làm họ. Cùng với các họ Bá Hữu, Mã Sư, Chử Sư, đều thuộc tính Cơ của nước Trịnh.

 Thái Bá làm vua nước Ngô, mặc áo xiêm chỉnh tề, buông rủ, cai trị theo lễ nhà Chu. Trọng Ung nối ngôi, cắt tóc, xăm mình, cởi trần làm cách trang sức (theo tục dân địa phương).

 Vũ vương diệt nhà Ân, chia phong con cháu ông ở nước Ngô, lại ban cho đất Bắc Ngô (?).

 Quý Trát ở đất Diên Châu Lai, nên có thị là Diên Lăng Quý Tử. Em của Hạp Lư là Phù Khái vương chạy sang đất Đường Khê nước Sở, nhân đó lấy làm thị. Các họ này đều thuộc tính Cơ.

 Đại phu nước Trịnh có Phùng Giản tử. Về sau nước Hàn có Phùng Đình làm quan giữ quận Thượng Đảng, đổ họa sang cho nước Triệu, dẫn đến biến cố Trường Bình (trận đại bại của Triệu trước Tần). Nước Tần có tướng quân Phùng Kiếp, cùng bị giết với Lý Tư.

 Nhà Hán dấy lên, có Phùng Đường từng bàn với Hán Văn đế về việc tướng soái. Về sau có Phùng Phụng Thế, người Thượng Đảng, làm quan đến chức tướng quân, con gái ông làm Chiêu nghi (bậc phi tần cao, chỉ dưới hoàng hậu) của Hán Nguyên đế, nhân đó lập nhà ở kinh đô.

 Cháu ông là Diễn, tự Kính Thông, chăm học, trọng nghĩa; các nhà nho gọi ông là "Đức hạnh hòa nhã Phùng Kính Thông". Ông viết sách vài chục thiên, Hán Chương đế rất yêu quý văn của ông.

 Đại phu nước Tấn là Tuân Tức thờ Tấn Hiến công; đời sau làm tướng cầm Trung quân (đạo quân giữa, đạo chủ lực), nên lấy thị là Trung Hàng; được ăn lộc ở thái ấp Trí.

 Trí Quả can Trí Bá mà không được nghe, bèn đến chỗ quan thái sử (quan coi sổ sách, phả hệ) xin tách riêng thành họ Phụ.

 Đại phu nước Tấn là Tôn Bá Yểm coi giữ điển tịch (sách vở, văn thư của nhà nước), nên mang họ Tịch. Tân Hữu có hai con trai coi giữ (sách sử), nên lấy thị là Đổng (Đổng: coi sóc, quản lý).

 Kinh Thi ca ngợi Chu Tuyên vương, mới thấy có câu "Trương Trọng hiếu thảo với cha mẹ, thân ái với anh em"; đến thời Xuân Thu, nước Tống có Trương Bạch Miệt (?). Chỉ có Trương hầu, Trương Lão nước Tấn mới thật là dòng lớn.

 Trương Mạnh Đàm làm tướng giúp Triệu Tương tử diệt Trí Bá, rồi trốn tránh công thưởng, về cày ruộng ở núi Quyến (?). Về sau nước Ngụy có Trương Nghi, Trương Sửu. Đến đời Hán, họ Trương càng đông.

 Thường Sơn vương Trương Nhĩ là người đất Lương. Thừa tướng Trương Thương là người Dương Vũ. Đông Dương hầu Trương Tương Như.

 Ngự sử đại phu (quan đứng đầu việc giám sát các quan, phó của thừa tướng) Trương Thang bổ sung, sửa định luật lệnh để ngăn kẻ gian ác, có lợi cho dân, lại ưa tiến cử người hiền, nâng đỡ kẻ sĩ, nên được hưởng phúc lành.

 Con ông là An Thế làm Xa kỵ tướng quân (tướng quân cao cấp coi xe và kỵ binh), được phong Phú Bình hầu, sống nhân hậu, cần kiệm, dè dặt với quyền lực (?) mà ưa làm âm đức (việc thiện làm thầm, không để người biết), vì thế con cháu hưng thịnh, đời nào cũng có người hiền nối dõi.

 Họ được đổi phong ở Vũ Thủy, gặp loạn Vương Mãng vẫn giữ được tước nước không dứt; trong nhà có cả thảy bốn người làm đến bậc công (?), đời đời nổi tiếng trung hiếu, giữ nghĩa.

 Trước có thừa tướng Trương Vũ, ngự sử đại phu Trương Trung; sau có Thái úy (quan võ cao nhất, hàng tam công) Trương Bô, người Nhữ Nam, và Thái phó (quan thầy dạy, phụ đạo vua, hàng tam công) Trương Vũ, người nước Triệu.

 Khắp các ấp, làng xóm, không nơi nào không có người họ Trương. Ở ấp Giải thuộc quận Hà Đông có thành Trương, có thành Tây Trương, há chẳng phải là nơi phát tích của tổ tiên họ Trương nước Tấn sao?

 Tính Yển có các họ Thư Dung, Thư Cưu, Thư Long, Thư Cung, Chỉ Long, Ly, Dâm, Tham, Cối, Lục, Viện, Trúc, Cao Quốc; tính Khánh có các họ Phàn, Doãn, Lạc; tính Man có các họ Đặng, Ưu; tính Quy có các họ Hồ, Hữu, Hà; tính Châm có các họ Hoạt, Tề; tính Kỷ (?) có các họ Thê, Sơ; tính Ngự có các họ Thự, Phiên, Thang; tính Ngôi có các họ Nhiêu, Nhương, Sát; tính Ngỗi có Xích Địch (bộ tộc Địch đỏ); tính Hằng có Bạch Địch (bộ tộc Địch trắng). Đó đều là những tính lớn và tốt lành (?).

 Nước Tề có Bão Thúc, đời đời làm khanh đại phu. Nước Tấn có Bão Quý. Đời Hán có Bão Tuyên, nhiều đời trung thực ngay thẳng, là danh thần nhà Hán.

 Đời Hán có Lịch Sinh làm sứ giả, em là Lịch Thương làm tướng quân; nay các họ Lịch ở Cao Dương là họ có tiếng.

 Xưa Trọng Sơn Phủ cũng họ Phàn, thụy là Mục Trọng, được phong ở Nam Dương; Nam Dương ấy nay thuộc Hà Nội. Về sau có Phàn Khuynh tử.

 Tính Man được phong ở Đặng, về sau nhân đó lấy làm thị. Phía bắc Thượng Thái thuộc huyện Đặng, quận Nam Dương có thành Đặng cũ (?), phía bắc Tân Thái cũng có thành Đặng cũ. Thời Xuân Thu, Sở Văn vương diệt nước Đặng. Đến đời Hán có Đặng Thông, Đặng Quảng.

 Đời Hậu Hán có Đặng Vũ người Tân Dã, nhờ công đầu giúp vua dựng nghiệp mà được phong Cao Mật hầu.

 Cháu gái ông là Thái hậu, bẩm tính nhân từ, nghiêm minh, ràng buộc răn dạy các nhà họ ngoại không ai được nắm quyền, khiến kinh đô trong sạch yên ổn như thể không có họ hàng quyền quý của vua; bà chăm lo nghĩ ngợi vì dân, ngày đêm không lười.

 Vì thế dù gặp quân Khương làm phản, lụt lớn, đói kém thiếu thốn, bà vẫn khôi phục được, khiến đất nước yên ổn, được mùa no đủ.

 Sau khi Thái hậu mất, bọn gian thần cấu kết với nhau, tranh nhau gièm pha dần dần, phá hoại họ Đặng, thiên hạ đều đau xót.

 Nhà mẹ của Lỗ Chiêu công mang họ Quy. Đời Hán có Ngỗi Hiêu, tự Quý Mạnh. Họ Đoản (?) tức là họ Khuyển Nhung, tổ tiên vốn xuất từ Hoàng Đế.

 Các họ Từ, Tiêu, Sách, Trường Thược, Đào, Phồn, Kỵ, Cơ, Phàn, Đồ đều là họ cũ của dân nhà Ân.

 Nhà Hán dấy lên, tướng quốc Tiêu Hà được phong Toản hầu, vốn người đất Bái; họ Tiêu ở Trường Lăng ngày nay là con cháu ông. Tiền tướng quân Tiêu Vọng Chi; họ Tiêu ở Đông Hải và Đỗ Lăng là con cháu ông. Ngự sử đại phu có Phồn Diên Thọ, người Tương Dương quận Nam; họ Phồn ở Đỗ Lăng và Tân Phong là con cháu ông.

 Các họ Chu, Thiệu, Tất, Vinh, Thiện, Doãn, Lưu, Phú, Củng, Trành đều là những nhà đời đời làm công khanh của nhà Chu.

 Họ Chu và họ Thiệu là con thứ của Chu công và Thiệu công, ăn lộc ở thái ấp của hai ông, làm quan cho thiên tử, cho nên đời nào cũng có Chu công, Thiệu công không dứt.

 Doãn vốn là tên chức quan, cũng như nước Tống có chức Thái sư, nước Sở có chức Lệnh doãn, Tả doãn vậy. Doãn Cát Phủ làm tướng giúp Chu Tuyên vương, có công lao lớn; Kinh Thi nói: "Doãn thị làm thái sư, là nền móng của nhà Chu."

 Thiện Mục công, Thiện Tương công, Thiện Khoảnh công, Thiện Tĩnh công đời đời có đức sáng, có tài chỉ kém bậc thánh, cho nên Thúc Hướng khen rằng về sau họ ắt sẽ hưng thịnh.

 Khổ Thành (Khổ: đắng) là tên thành, ở phía đông bắc Diêm Trì (hồ muối). Người đời sau có khi viết thành "Khô" (khô héo); người nước Tề nghe âm ấy thì viết thành "Khố Thành" (khố: kho); người Đôn Hoàng thấy mặt chữ "khố" thì đọc thành "Xa Thành" (xa: xe, vì hai chữ trông gần giống nhau); người ở Hán Dương không thích chữ "khô", chữ "khổ", liền đổi viết thành họ "Cổ Thành" (cổ: xưa).

 Đường Khê là tên một khe suối, ở huyện Tây Bình quận Nhữ Nam. Con của vua Vũ là Khải; chữ "khải" và chữ "khai" cùng nghĩa là mở (người đời Hán kiêng tên vua nên đổi "khải" thành "khai"). Người trước viết chữ "khê" trong Đường Khê nhầm thành "khải", người sau đổi đi thì lại viết thành "khai".

 Thời xưa có Tất Điêu Khai, Công Dã Trường (học trò Khổng Tử); người trước viết chữ "điêu" cho dễ, giản lược thành "chu"; viết chữ "dã" lại nhầm thành chữ "cổ" nghĩa là sâu độc; người sau lại truyền thành chữ "cổ" nghĩa là xưa; rồi có khi còn tách ra thành họ Cổ, họ Thành, họ Đường, họ Khai, họ Công, họ Dã, họ Tất, họ Chu.

 Mấy họ này đều gốc thì giống mà ngọn thì khác. Phàm sự tách, nhập, biến đổi, chia rẽ của các họ vốn có nhiều trường hợp như thế, chỉ có thể nêu một ví dụ để suy ra, khó mà chép cho hết.

 Kinh Dịch nói: "Người quân tử xét theo loại mà phân biệt dòng tộc, phân biệt sự vật", "biết nhiều lời nói và việc làm của người xưa để tích chứa đức của mình", "học để gom góp kiến thức, hỏi để phân biệt rõ ràng".

 Cho nên tôi xem qua các sách thế ký (sách ghi phả hệ các đời), lượm lặt trong kinh sách, dựa theo đất nước, và những chỗ có văn ghi rõ ràng, để nêu rõ con cháu của các bậc hiền thánh, phân định tổ tiên của các dòng tộc, nói rõ nguồn gốc của tính và thị, soạn ra hai thiên tạm bày ý mình này (?), để lưu lại cho các bậc hiền tài đời sau và đời nay (?).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video