Thiên 36 — Thiên 36 — Tự lục: lời tự thuật và tóm ý các thiên

 Quyển mười

 Thiên Tự lục (bài tựa, ghi lại ý chính của từng thiên trong sách) thứ ba mươi sáu

 Người sinh ra ở đời, quý ở chỗ làm nên công lớn. Bậc cao nhất là lập đức (dựng nên đức hạnh để đời sau noi theo), bậc dưới là lập ngôn (để lại lời hay sách tốt cho đời sau; cùng với lập công, đây là "ba điều bất hủ" mà sách Tả truyện nói tới).

 Tôi hèn kém, không có tài, không (?) có khả năng làm quan, chưa từng gánh vác việc ấy, nên không có chỗ để lập công.

 Trong lòng thỉnh thoảng có điều cảm xúc, bèn cầm bút ghi lại mấy bài văn, chắp chữ để nói lên tình ý ngu vụng của mình, chỉ cốt để khỏi quên mất.

 Lời của kẻ cắt cỏ kiếm củi (chỉ người dân quê mùa, thấp kém) tuy nhỏ mọn quê kệch, nhưng các bậc thánh xưa cũng từng hỏi han đến.

 Tôi phác thảo, thuật lại lời các bậc hiền xưa (?), làm thành ba mươi sáu thiên, để nối tiếp lời dạy của người trước, (bổ trợ cho) Tả Khâu Minh (người soạn sách Tả truyện) và Ngũ kinh (năm bộ kinh điển của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu) (?).

 Sự nghiệp các bậc thánh xưa để lại, không gì lớn bằng việc dạy dỗ. Học rộng biết nhiều, có điều ngờ thì nghĩ cách hỏi. Đó là chỗ trí tuệ sáng suốt được thành tựu, là chỗ đạo đức và lẽ phải được dựng nên. Khổng Phu Tử ham học, dạy người không biết mỏi. Cho nên thuật thiên Tán học (Khen ngợi việc học) thứ nhất.

 Phàm cái học của kẻ sĩ, quý cái gốc, coi nhẹ cái ngọn. Bậc đại nhân không chuộng hào nhoáng, người quân tử chăm việc thực. Lễ tuy cần người làm mối giới thiệu, nhưng tất phải mang theo lễ vật ra mắt. Thói đời đua nhau chạy theo cái ngọn, tôi sợ rằng (đạo) học (?) bị huỷ hoại. Cho nên thuật thiên Vụ bản (Chăm lo cái gốc) thứ hai.

 Người ta ai cũng có trí và đức, khổ nỗi bị cái lợi làm cho mờ tối. Làm điều nhơ bẩn mà mong được vẻ vang, chẳng khác gì đội chậu trên đầu mà ngóng nhìn trời (hai việc trái ngược nhau, không thể cùng làm được). Làm điều nhân thì không giàu, làm giàu thì không nhân. Muốn tu sửa đức hạnh, tất phải thận trọng từ cái gốc của nó. Cho nên thuật thiên Át lợi (Ngăn chặn lòng ham lợi) thứ ba.

 Người đời không biết cách bàn xét (con người), cứ theo đám đông mà đổi thay (?), không hỏi đến chí hướng và việc làm, chỉ nhớ đến chức quan tước vị. Giàu sang mà bất nghĩa là điều Trọng Ni (tức Khổng Tử) lấy làm hổ thẹn. Tôi xót xa vì thói đời suy đồi, bèn thuật lại lời các bậc thánh xa xưa (?). Cho nên thuật thiên Luận vinh (Bàn về sự vẻ vang) thứ tư.

 Xét nỗi khổ của người hiền, xét tai hoạ do lòng ghen ghét gây ra: kẻ ghen đều ghét người hơn mình, coi đó là mối oán sâu. Có khi nhân một vết nhơ nhỏ, có khi bịa đặt từ chỗ không có gì. Đau xót thay vua không xét rõ mà tin lời gièm pha. Cho nên thuật thiên Hiền nan (Cái khó của người hiền) thứ năm.

 Truy xem sự sáng suốt từ đâu mà có, thuật lại sự mờ tối từ đâu mà sinh, sự thất bại do gạt bỏ lời can ngăn, và tai hoạ loạn lạc thành ra như thế nào. Những kẻ đang nắm quyền đều muốn độc chiếm nhà vua, che lấp người hiền để chuyên quyền của vua. Cho nên thuật thiên Minh ám (Sáng và tối) thứ sáu.

 Trông lên các vị vua đời trước, cái làm nên thái bình là việc khảo tích (xét thành tích làm việc của quan lại) và truất trắc (giáng chức kẻ kém, thăng chức người giỏi), điều này được ghi rõ trong Ngũ kinh. Thưởng phạt phải dựa vào thực chất, không theo tiếng tăm hão. Nếu đã sớm sáng tỏ lời hay đức tốt của người ta, thì cần gì phải đợi đến việc tâu bày nơi triều đình (?). Cho nên thuật thiên Khảo tích (Xét thành tích) thứ bảy.

 Bậc vua chọn kẻ sĩ, ai cũng muốn tìm người hiền tài. Thế mà các quan tiến cử lại tranh nhau đưa lên kẻ tài hèn. Toàn là hạng vơ vét bóc lột, thì ở chức nào mà làm cho yên được? Mua thuốc mà phải thuốc giả thì khó lòng chữa bệnh. Cho nên thuật thiên Tư hiền (Mong mỏi người hiền) thứ tám.

 Truy về gốc trời và người, chúng liên kết với nhau, nương vào nhau. Then chốt để đạt đến hoà bình là ở nhà vua. Giữ đúng phép tắc, chọn người hiền, việc nước bắt đầu từ chính bản thân mình. Nếu bọn gian lách cửa trộm lấy chức vị, thì ai sẽ đốc thúc xét xử? Cho nên thuật thiên Bản chính (Gốc của việc trị nước) thứ chín.

 Xem xét xưa nay cùng các sách vở truyện ký, thì vua ai cũng muốn nước yên, còn bề tôi thì thường thích loạn. Kẻ trung người nịnh lẫn lộn, mỗi bên theo phe cánh mình mà được tiến lên. Thường khổ vì vua không sáng suốt mà tin lời bàn của kẻ gian. Cho nên thuật thiên Tiềm thán (Lời than của người ở ẩn) thứ mười.

 Chức vị nhờ đức mà dấy lên, đức quý ở chỗ lấy lòng trung mà đứng vững; đó là chỗ xã tắc (đất nước, triều đình) nương tựa, là chỗ an nguy gắn vào. Nếu không phải người thẳng thắn ngay thật, nhân từ hiền hoà, thờ vua như thờ trời, coi dân như con, thì không giữ được tước vị và vẹn toàn tiếng tốt. Cho nên thuật thiên Trung quý (Quý ở lòng trung) thứ mười một.

 Các vua đời trước quản lý của cải, cấm dân làm điều sai trái. Thiên Hồng Phạm (một thiên trong Kinh Thư) lo cho dân, Kinh Thi chê trách việc chạy theo của cải từ nghề ngọn (buôn bán, thủ công xa xỉ, trái với nghề gốc là làm ruộng). Kẻ sống phù phiếm giả dối mà đông thì nghề gốc là làm ruộng ắt suy. Phải dùng phép tắc để tiết chế, sao lại không bàn đến? Cho nên thuật thiên Phù xỉ (Phù phiếm xa hoa) thứ mười hai.

 Dồn tích những lỗi nhỏ thì hại đến đức hạnh, ham sự an nhàn thì hỏng danh tiếng. Không ai buông thả dục vọng mà lại không có vẻ hối cải (?). (Thế mà có kẻ) đủ đến mức ương ngạnh gạt lời can, nghe điều tốt mà không theo. Lỗi nhỏ và thói ham an nhàn chuốc lấy nhục nhã, rốt cuộc ắt gặp điều dữ. Cho nên thuật thiên Thận vi (Thận trọng từ việc nhỏ) thứ mười ba.

 Vua sáng suốt nghĩ đến người tài giỏi, hao tâm sức vì người hiền trí. Thế mà trăm quan a dua kết bè, không xét thật giả, chỉ đề cao tiếng tăm hão để lừa dối khoe khoang lẫn nhau; đến khi giữ chức làm việc thì chẳng có công hiệu gì. Cho nên thuật thiên Thực cống (Tiến cử người có thực tài) thứ mười bốn.

 Thánh nhân nuôi người hiền để rồi lo đến muôn dân. Phép tắc của các vua đời trước đều cho bổng lộc đủ để thay cho việc cày ruộng. Tăng tước mà giảm lộc thì ắt đưa đến nghiêng đổ (?). Phải tăng lương bổng cho quan lại trước, mới có thể đạt đến thái bình. Cho nên thuật thiên Ban lộc (Phân định bổng lộc) thứ mười lăm.

 Vua lo thì bề tôi phải nhọc sức, đó là lẽ chung xưa nay. Bề trên nghĩ cách đạt thái bình, bề dưới nên dốc hết lòng. Những người ngay thẳng lương thiện, giữ chữ tín đều đau lòng vì việc ân xá (tha tội đồng loạt) diễn ra luôn. Bọn gian ác nổi lên nhiều, chỉ vì cớ ân xá. Bèn thuật thiên Thuật xá (Bàn về việc ân xá) thứ mười sáu.

 Các vua đời trước cai trị thiên hạ, nắm cả uy lẫn đức: thưởng thì có phong làm chư hầu, phạt thì có hình phạt nặng nề. Thưởng hậu, cấm nghiêm thì bề tôi mới kính cẩn giữ chức. Muốn sửa sang để có thái bình, tất phải theo phép ấy. Cho nên thuật thiên Tam thức (Ba phép thưởng phạt đối với các bậc quan lớn) thứ mười bảy.

 Dân là nền móng của nước, lúa gạo là mạng sống của dân. Sức lực trong ngày của dân không có lúc rảnh (để làm ruộng), thì lúa gạo do đâu mà nhiều được? Các bậc công khanh, sư doãn (các quan to trong triều) làm cho trăm họ khổ nhọc, coi nhẹ việc cướp mất thời vụ của dân, thật đáng phẫn nộ mà can ngăn! Cho nên thuật thiên Ái nhật (Quý trọng ngày giờ của dân) thứ mười tám.

 Xem việc quan lại phải xử lý, thì kiện tụng tranh chấp chiếm phần nhiều. Truy nguồn gốc tai hoạ, là do dối trá lừa lọc gây ra. Muốn dứt cái ngọn, tất phải lấp cái nguồn. Dân không lừa dối nhau thì đời mới yên ổn. Cho nên thuật thiên Đoạn tụng (Dứt bỏ kiện tụng) thứ mười chín.

 Ngũ Đế (năm vị vua thánh thời thượng cổ) và Tam Vương (các vua lập nên ba nhà Hạ, Thương, Chu) có hơn kém thật sự. Dù muốn vượt cả các bậc Tam Hoàng (ba vị vua thời xa xưa nhất), cũng phải lo đạt đến thái bình trước. "Phải qua một đời (ba mươi năm) rồi mới có điều nhân", đó là lời dạy của Trọng Ni. Gặp đời suy, kẻ gian làm quan cai trị dân, lẽ nào không dùng hình phạt? Cho nên thuật thiên Suy chế (Phép trị nước ở đời suy) thứ hai mươi.

 Bậc vua thánh lo lắng chăm chỉ, chọn lựa luyện rèn tướng soái, trao cho phủ việt (búa và rìu lớn, biểu tượng quyền xử chém và cầm quân), cho mượn quyền thế cao sang. Thế mà (các tướng) phần nhiều u mê, không biết thời thế biến đổi, thưởng phạt không rõ ràng, làm sao mà không thua? Cho nên thuật thiên Khuyến tướng (Khuyên răn các tướng) thứ hai mươi mốt.

 Các tộc man di quấy nhiễu Trung Hạ (vùng đất của người Hán), đó là mối lo xưa nay. Vua Nghiêu, vua Thuấn lo cho dân, có Cao Dao (bề tôi coi việc hình pháp thời vua Thuấn) chống lại kẻ phản loạn; Chu Tuyên Vương chấn hưng lại nhà Chu, có Nam Trọng (tướng của Tuyên Vương) đi đánh dẹp nơi biên giới. Nay dân ngày ngày chết chóc, sao lại không che chở (?)? Cho nên thuật thiên Cứu biên (Cứu vùng biên giới) thứ hai mươi hai.

 Phàm tình ý của người thường thì khác trái với nhà vua: không biết lo xa, mỗi người nắm lấy một cách, cứ ôm lời bàn riêng của mình mà cho là kế sách giữ nước. Nên tra xét lời họ để vặn hỏi xem họ muốn nói gì. Cho nên thuật thiên Biên nghị (Bàn về việc biên giới) thứ hai mươi ba.

 Biên giới đã xa kinh đô, Thái thú (quan đứng đầu một quận) tự ý chuyên quyền. Đài các (cơ quan Thượng thư, nơi xử lý giấy tờ việc nước trong triều) không xét rõ, tin lời gian dối của họ, cho phá bỏ quận huyện, xua dân dời vào nội địa. Nay (đất biên) lại thành gò hoang, e rằng (giặc) ắt nảy lòng dòm ngó. Cho nên thuật thiên Thực biên (Làm đầy dân cư vùng biên) thứ hai mươi bốn.

 Trời sinh ra vật thần diệu, thánh nhân noi theo đó. Dùng cỏ thi và mai rùa để bói (bói bằng cỏ thi gọi là phệ, bói bằng mai rùa gọi là bốc), nhằm định lại những điều ngờ vực. Các thầy bói tầm thường hiểu biết nông cạn, không dùng hết được chỗ hay của phép bói. Tự cao tự đại, chẳng phải người hiền, sao đáng để tin? Cho nên thuật thiên Bốc liệt (Bàn về việc bói toán) thứ hai mươi lăm.

 Kinh Dịch có nói đến sử và vu (các viên chức lo việc cúng tế, cầu khấn thần linh), Kinh Thi có nói đến công chúc (người giỏi việc khấn vái trong lễ tế). Thánh nhân trước hết làm cho dân được yên ổn, sau mới dốc sức vào việc thờ thần. Muôn dân phấn khởi vui vẻ thì thần mới ban phúc. Khổng Tử không cầu đảo, để tỏ rõ rằng (phúc) là ở đức hạnh. Cho nên thuật thiên Vu liệt (Bàn về đồng cốt, cúng tế) thứ hai mươi sáu.

 Ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ cấu thành và vận hành vạn vật) và Bát quái (tám quẻ cơ bản trong Kinh Dịch tượng trưng cho tám hiện tượng tự nhiên) đều do âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của trời đất) sinh ra. Con người bẩm thụ khí dày hay mỏng mà hiện ra hình dáng (khác nhau). Trời ghi dấu tướng mạo, còn con người thực sự phải tự gìn giữ mà làm cho thành tựu. Không tu sửa việc làm của mình thì phúc lộc chẳng đến. Cho nên thuật thiên Tướng liệt (Bàn về xem tướng) thứ hai mươi bảy.

 Kinh Thi có nói đến giấc mộng lành, các sách vở truyện ký cũng nói nhiều. Xem xét việc đã xảy ra thì thấy đoán mộng ứng nghiệm chẳng phải chuyện hão. Phúc do điều thiện mà đến, hoạ do đức hạnh hư hỏng mà ra; sự ứng nghiệm lành dữ phải đi đôi với việc làm. Cho nên thuật thiên Mộng liệt (Bàn về giấc mộng) thứ hai mươi tám.

 Những lời bàn vặn vẹo nổi lên ngang ngược, khiến đạo lý không thông. Người học đời sau ngờ vực, không biết theo đâu. Từ xưa, Mạnh Tử (?) cũng từng bị trách (là ham tranh biện) như thế. Ta đâu phải ham tranh biện? Chỉ là để làm sáng tỏ điều chân thật. Cho nên thuật thiên Thích nạn (Giải đáp những lời vặn hỏi) thứ hai mươi chín.

 Đạo giao tiếp giữa bạn bè, nghĩa của nó nằm trong lục kỷ (sáu mối quan hệ ngoài vua tôi, cha con, vợ chồng: với các chú bác, anh em, họ hàng, các cậu, thầy, bạn bè): giữ gìn nhau bằng dáng vẻ uy nghiêm, đúng phép; cùng nhau giảng tập đạo vua; giữ trọn lời hẹn ước từ lâu, dù sang hay hèn cũng không thay đổi. Nay dân đã đổi thay từ lâu (?), không ai giữ được điều ấy. Cho nên thuật thiên Giao tế (Cách giao thiệp) thứ ba mươi.

 Vua có tiếng khen tốt đẹp, bề tôi có danh thơm; hai người cùng một lòng thì điều mong muốn mới thành. Quý trọng quyền bính, giữ phép thuật thần diệu, đừng để lộ cho kẻ dưới biết. Thế trị nước một khi đã định thì rốt cuộc không ai lật đổ được. Cho nên thuật thiên Minh trung (Làm rõ lòng trung) thứ ba mươi mốt.

 Người và trời thông nhau về tình, khí cảm ứng mà hoà hợp với nhau. Thiện và ác ứng nghiệm lẫn nhau, những điềm lạ biến hoá khôn lường. Thánh nhân vận dụng điều ấy như điều khiển thuyền xe, khích lệ tinh thần của dân, (khiến) ai cũng ôm giữ điều tốt (?). Cho nên thuật thiên Bản huấn (Lời dạy về cái gốc) thứ ba mươi hai.

 Bậc vua sáng trị nước, không gì lớn bằng lấy thân mình để cảm hoá. Đạo đức làm gốc, nhân nghĩa làm phần phụ giúp. Lòng nghĩ thuận theo chính sự, đòi hỏi ở dân thì cốt rộng khắp (?); bốn biển nhờ đó mà yên, còn có gì lúc thịnh lúc suy? Cho nên thuật thiên Đức hoá (Lấy đức mà cảm hoá) thứ ba mươi ba.

 Trông lên thời thái cổ, xem sự vận chuyển của Ngũ hành, hỏi han trong Kinh Thi, Kinh Thư, khảo xét lời dạy của người trước. Khí vận đã hết, độ số đã tận thì đời sau lại tiến lên thay thế. Tuy chưa hẳn đã đúng, nhưng có thể dựa vào sách truyện mà tra hỏi. Cho nên thuật thiên Ngũ đức chí (Ghi chép về Ngũ đức – thuyết cho rằng các triều đại lần lượt thay nhau, mỗi triều ứng với đức của một hành trong Ngũ hành) thứ ba mươi bốn.

 Người quân tử biết nhiều lời nói và việc làm của người xưa. Phân loại họ hàng, phân biệt sự vật, từ xưa đã có các dòng họ này. Thấy biết rộng cùng… (nguyên văn mất chữ, không dịch được). Cho nên thuật thiên Chí thị tính (Ghi chép về các dòng họ) thứ ba mươi lăm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video